Meditations

Ἐπικτήτου

Ἐγχειρίδιον

1.1

Τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστιν ἐφ' ἡμῖν, τὰ δὲ οὐκ ἐφ' ἡμῖν. ἐφ' ἡμῖν μὲν ὑπόληψις, ὁρμή, ὄρεξις, ἔκκλισις καὶ ἑνὶ λόγῳ ὅσα ἡμέτερα ἔργα· οὐκ ἐφ' ἡμῖν δὲ τὸ σῶμα, ἡ κτῆσις, δόξαι, ἀρχαὶ καὶ ἑνὶ λόγῳ ὅσα οὐχ ἡμέτερα ἔργα.

1.2

καὶ τὰ μὲν ἐφ' ἡμῖν ἐστι φύσει ἐλεύθερα, ἀκώλυτα, ἀπαραπόδιστα, τὰ δὲ οὐκ ἐφ' ἡμῖν ἀσθενῆ, δοῦλα, κωλυτά, ἀλλότρια.

1.3

μέμνησο οὖν, ὅτι, ἐὰν τὰ φύσει δοῦλα ἐλεύθερα οἰηθῇς καὶ τὰ ἀλλότρια ἴδια, ἐμποδισθήσῃ, πενθήσεις, ταραχθήσῃ, μέμψῃ καὶ θεοὺς καὶ ἀνθρώπους, ἐὰν δὲ τὸ σὸν μόνον οἰηθῇς σὸν εἶναι, τὸ δὲ ἀλλότριον, ὥσπερ ἐστίν, ἀλλότριον, οὐδείς σε ἀναγκάσει οὐδέποτε, οὐδείς σε κωλύσει, οὐ μέμψῃ οὐδένα, οὐκ ἐγκαλέσεις τινί, ἄκων πράξεις οὐδὲ ἕν, οὐδείς σε βλάψει, ἐχθρὸν οὐχ ἕξεις, οὐδὲ γὰρ βλαβερόν τι πείσῃ.

1.4

τηλικούτων οὖν ἐφιέμενος μέμνησο, ὅτι οὐ δεῖ μετρίως κεκινημένον ἅπτεσθαι αὐτῶν, ἀλλὰ τὰ μὲν ἀφιέναι παντελῶς, τὰ δ' ὑπερτίθεσθαι πρὸς τὸ παρόν. ἐὰν δὲ καὶ ταῦτ' ἐθέλῃς καὶ ἄρχειν καὶ πλουτεῖν, τυχὸν μὲν οὐδ' αὐτῶν τούτων τεύξῃ διὰ τὸ καὶ τῶν προτέρων ἐφίεσθαι, πάντως γε μὴν ἐκείνων ἀποτεύξη, δι' ὧν μόνων ἐλευθερία καὶ εὐδαιμονία περιγίνεται.

1.5

εὐθὺς οὖν πάσῃ φαντασίᾳ τραχείᾳ μελέτα ἐπιλέγειν ὅτι ‘φαντασία εἶ καὶ οὐ πάντως τὸ φαινόμενον’. ἔπειτα ἐξέταζε αὐτὴν καὶ δοκίμαζε τοῖς κανόσι τούτοις οἷς ἔχεις, πρώτῳ δὲ τούτῳ καὶ μάλιστα, πότερον περὶ τὰ ἐφ' ἡμῖν ἐστιν ἢ περὶ τὰ οὐκ ἐφ' ἡμῖν· κἂν περί τι τῶν οὐκ ἐφ' ἡμῖν ᾖ, πρόχειρον ἔστω τὸ διότι ‘οὐδὲν πρὸς ἐμέ’

2.1

Μέμνησο, ὅτι ὀρέξεως ἐπαγγελία ἐπιτυχία, οὗ ὀρέγῃ, ἐκκλίσεως ἐπαγγελία τὸ μὴ περιπεσεῖν ἐκείνῳ, ὃ ἐκκλίνεται, καὶ ὁ μὲν <ἐν> ὀρέξει ἀποτυγχάνων ἀτυχής, ὁ δὲ <ἐν> ἐκκλίσει περιπίπτων δυστυχής. ἂν μὲν οὖν μόνα ἐκκλίνῃς τὰ παρὰ φύσιν τῶν ἐπὶ σοί, οὐδενί, ὧν ἐκκλίνεις, περιπεσῇ· νόσον δ' ἂν ἐκκλίνῃς ἢ θάνατον ἢ πενίαν, δυστυχήσεις.

2.2

ἆρον οὖν τὴν ἔκκλισιν ἀπὸ πάντων τῶν οὐκ ἐφ' ἡμῖν καὶ μετάθες ἐπὶ τὰ παρὰ φύσιν τῶν ἐφ' ἡμῖν. τὴν ὄρεξιν δὲ παντελῶς ἐπὶ τοῦ παρόντος ἄνελε· ἄν τε γὰρ ὀρέγῃ τῶν οὐκ ἐφ' ἡμῖν τινος, ἀτυχεῖν ἀνάγκη τῶν τε ἐφ' ἡμῖν, ὅσων ὀρέγεσθαι καλὸν ἄν, οὐδὲν οὐδέπω σοι πάρεστι. μόνῳ δὲ τῷ ὁρμᾶν καὶ ἀφορμᾶν χρῶ, κούφως μέντοι καὶ μεθ' ὑπεξαιρέσεως καὶ ἀνειμένως.

3.1

Ἐφ' ἑκάστου τῶν ψυχαγωγούντων ἢ χρείαν παρεχόντων ἢ στεργομένων μέμνησο ἐπιλέγειν, ὁποῖόν ἐστιν, ἀπὸ τῶν σμικροτάτων ἀρξάμενος· ἂν χύτραν στέργῃς, ὅτι ‘χύτραν στέργω’. κατεαγείσης γὰρ αὐτῆς οὐ ταραχθήσῃ· ἂν παιδίον σαυτοῦ καταφιλῇς ἢ γυναῖκα, ὅτι ἄνθρωπον καταφιλεῖς· ἀποθανόντος γὰρ οὐ ταραχθήσῃ.

4.1

Ὅταν ἅπτεσθαί τινος ἔργου μέλλῃς, ὑπομίμνῃσκε σεαυτόν, ὁποῖόν ἐστι τὸ ἔργον. ἐὰν λουσόμενος ἀπίῃς, πρόβαλλε σεαυτῷ τὰ γινόμενα ἐν βαλανείῳ, τοὺς ἀπορραίνοντας, τοὺς ἐγκρουομένους, τοὺς λοιδοροῦντας, τοὺς κλέπτοντας. καὶ οὕτως ἀσφαλέστερον ἅψῃ τοῦ ἔργου, ἐὰν ἐπιλέγῃς εὐθὺς ὅτι ‘λούσασθαι θέλω καὶ τὴν ἐμαυτοῦ προαίρεσιν κατὰ φύσιν ἔχουσαν τηρῆσαι’. καὶ ὡσαύτως ἐφ' ἑκάστου ἔργου. οὕτω γὰρ ἄν τι πρὸς τὸ λούσασθαι γένηται ἐμποδών, πρόχειρον ἔσται διότι ‘ἀλλ' οὐ τοῦτο ἤθελον μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐμαυτοῦ προαίρεσιν κατὰ φύσιν ἔχουσαν τηρῆσαι· οὐ τηρήσω δέ, ἐὰν ἀγανακτῶ πρὸς τὰ γινόμενα.’

5.1

Ταράσσει τοὺς ἀνθρώπους οὐ τὰ πράγματα, ἀλλὰ τὰ περὶ τῶν πραγμάτων δόγματα· οἷον ὁ θάνατος οὐδὲν δεινόν (ἐπεὶ καὶ Σωκράτει ἂν ἐφαίνετο), ἀλλὰ τὸ δόγμα τὸ περὶ τοῦ θανάτου, διότι δεινόν, ἐκεῖνο τὸ δεινόν ἐστιν. ὅταν οὖν ἐμποδιζώμεθα ἢ ταρασσώμεθα ἢ λυπώμεθα, μηδέποτε ἄλλον αἰτιώμεθα, ἀλλ' ἑαυτούς, τοῦτ' ἔστι τὰ ἑαυτῶν δόγματα. ἀπαιδεύτου ἔργον τὸ ἄλλοις ἐγκαλεῖν, ἐφ' οἷς αὐτὸς πράσσει κακῶς· ἠργμένου παιδεύεσθαι τὸ ἑαυτῷ· πεπαιδευμένου τὸ μήτε ἄλλῳ μήτε ἑαυτῷ.

6.1

Ἐπὶ μηδενὶ ἐπαρθῇς ἀλλοτρίῳ προτερήματι. εἰ ὁ ἵππος ἐπαιρόμενος ἔλεγεν ὅτι ‘καλός εἰμι’, οἰστὸν ἂν ἦν· σὺ δέ, ὅταν λέγῃς ἐπαιρόμενος ὅτι ‘ἵππον καλὸν ἔχω’, ἴσθι, ὅτι ἐπὶ ἵππου ἀγαθῷ ἐπαίρῃ. τί οὖν ἐστι σόν; χρῆσις φαντασιῶν. ὥσθ', ὅταν ἐν χρήσει φαντασιῶν κατὰ φύσιν σχῇς, τηνικαῦτα ἐπάρθητι· τότε γὰρ ἐπὶ σῷ τινι ἀγαθῷ ἐπαρθήσῃ.

7.1

Καθάπερ ἐν πλῷ τοῦ πλοίου καθορμισθέντος εἰ ἐξέλθοις ὑθρεύσασθαι, ὁδοῦ μὲν πάρεργον καὶ κοχλίδιον ἀναλέξῃ καὶ βολβάριον, τετάσθαι δὲ δεῖ τὴν διάνοιαν ἐπὶ τὸ πλοῖον καὶ συνεχῶς ἐπιστρέφεσθαι, μή ποτε ὁ κυβερνήτης καλέσῃ, κἂν καλέσῃ, πάντα ἐκεῖνα ἀφιέναι, ἵνα μὴ δεδεμένος ἐμβληθῇς ὡς τὰ πρόβατα· οὕτω καὶ ἐν τῷ βίῳ, ἐὰν διδῶται ἀντὶ βολβαρίου καὶ κοχλιδίου γυναικάριον καὶ παιδίον, οὐδὲν κωλύσει· ἐὰν δὲ ὁ κυβερνήτης καλέσῃ, τρέχε ἐπὶ τὸ πλοῖον ἀφεὶς ἐκεῖνα ἅπαντα μηδὲ ἐπιστρεφόμενος. ἐὰν δὲ γέρων ᾖς, μηδὲ ἀπαλλαγῇς ποτε τοῦ πλοίου μακράν, μή ποτε καλοῦντος ἐλλίπῃς.

8.1

Μὴ ζήτει τὰ γινόμενα γίνεσθαι ὡς θέλεις, ἀλλὰ θέλε τὰ γινόμενα ὡς γίνεται καὶ εὐροήσεις.

9.1

Νόσος σώματός ἐστιν ἐμπόδιον, προαιρέσεως δὲ οὔ, ἐὰν μὴ αὐτὴ θέλῃ. χώλανσις σκέλους ἐστὶν ἐμπόδιον, προαιρέσεως δὲ οὔ. καὶ τοῦτο ἐφ' ἑκάστου τῶν ἐμπιπτόντων ἐπίλεγε· εὑρήσεις γὰρ αὐτὸ ἄλλου τινὸς ἐμπόδιον, σὸν δὲ οὔ.

10.1

Ἐφ' ἑκάστου τῶν προσπιπτόντων μέμνησο ἐπιστρέφων ἐπὶ σεαυτὸν ζητεῖν, τίνα δύναμιν ἔχεις πρὸς τὴν χρῆσιν αὐτοῦ. ἐὰν καλὸν ἴδῃς ἢ καλήν, εὑρήσεις δύναμιν πρὸς ταῦτα ἐγκράτειαν· ἐὰν πόνος προσφέρηται, εὑρήσεις καρτερίαν· ἂν λοιδορία, εὑρήσεις ἀνεξικακίαν. καὶ οὕτως ἐθιζόμενόν σε οὐ συναρπάσουσιν αἱ φαντασίαι.

11.1

Μηδέποτε ἐπὶ μηδενὸς εἴπῃς ὅτι ‘ἀπώλεσα αὐτό’, ἀλλ' ὅτι ‘ἀπέδωκα’. τὸ παιδίον ἀπέθανεν; ἀπεδόθη. ἡ γυνὴ ἀπέθανεν; ἀπεδόθη. ‘τὸ χωρίον ἀφῃρέθην.’ οὐκοῦν καὶ τοῦτο ἀπεδόθη. ‘ἀλλὰ κακὸς ὁ ἀφελόμενος.’ τί δὲ σοὶ μέλει, διὰ τίνος σε ὁ δοὺς ἀπῄτησε; μέχρι δ' ἂν διδῷ, ὡς ἀλλοτρίου αὐτοῦ ἐπιμελοῦ, ὡς τοῦ πανδοχείου οἱ παριόντες.

12.1

Εἰ προκόψαι θέλεις, ἄφες τοὺς τοιούτους ἐπιλογισμούς. ‘ἐὰν ἀμελήσω τᾶν ἐμῶν, οὐχ ἕξω διατροφάς’· ‘ἐὰν μὴ κολάσω τὸν παῖδα, πονηρὸς ἔσται.’ κρεῖσσον γὰρ λιμῷ ἀποθανεῖν ἄλυπον καὶ ἄφοβον γενόμενον ἢ ζῆν ἐν ἀφθόνοις ταρασσόμενον. κρεῖττον δὲ τὸν παῖδα κακὸν εἶναι ἢ σὲ κακοδαίμονα.

12.2

ἄρξαι τοιγαροῦν ἀπὸ τῶν σμικρῶν. ἐκχεῖται τὸ ἐλάδιον, κλέπτεται τὸ οἰνάριον· ἐπίλεγε ὅτι ‘τοσούτου πωλεῖται ἀπάθεια, τοσούτου ἀταραξία’· προῖκα δὲ οὐδὲν περιγίνεται. ὅταν δὲ καλῇς τὸν παῖδα, ἐνθυμοῦ, ὅτι δύναται μὴ ὑπακοῦσαι καὶ ὑπακούσας μηδὲν ποιῆσαι ὧν θέλεις· ἀλλ' οὐχ οὕτως ἐστὶν αὐτῷ καλῶς, ἵνα ἐπ' ἐκείνῳ ᾖ τὸ σὲ μὴ ταραχθῆναι.

13.1

Εἰ προκόψαι θέλεις, ὑπόμεινον ἕνεκα τῶν ἐκτὸς ἀνόητος δόξας καὶ ἠλίθιος, μηδὲν βούλου δοκεῖν ἐπίστασθαι· κἂν δόξῃς τις εἶναί τισιν, ἀπίστει σεαυτῷ. ἴσθι γὰρ ὅτι οὐ ῥᾴδιον τὴν προαίρεσιν τὴν σεαυτοῦ κατὰ φύσιν ἔχουσαν φυλάξαι καὶ τὰ ἐκτός, ἀλλὰ τοῦ ἑτέρου ἐπιμελούμενον τοῦ ἑτέρου ἀμελῆσαι πᾶσα ἀνάγκη.

14.1

Ἐὰν θέλῃς τὰ τέκνα σου καὶ τὴν γυναῖκα καὶ τοὺς φίλους σου πάντοτε ζῆν, ἠλίθιος εἶ· τὰ γὰρ μὴ ἐπὶ σοὶ θέλεις ἐπὶ σοὶ εἶναι καὶ τὰ ἀλλότρια σὰ εἶναι. οὕτω κἂν τὸν παῖδα θέλῃς μὴ ἁμαρτάνειν, μωρὸς εἶ· θέλεις γὰρ τὴν κακίαν μὴ εἶναι κακίαν, ἀλλ' ἄλλο τι. ἐὰν δὲ θέλῃς ὀρεγόμενος μὴ ἀποτυγχάνειν, τοῦτο δύνασαι. τοῦτο οὖν ἄσκει, ὃ δύνασαι.

14.2

κύριος ἑκάστου ἐστὶν ὁ τῶν ὑπ' ἐκείνου θελομένων ἢ μὴ θελομένων ἔχων τὴν ἐξουσίαν εἰς τὸ περιποιῆσαι ἢ ἀφελέσθαι. ὅστις οὖν ἐλεύθερος εἶναι βούλεται, μήτε θελέτω τι μήτε φευγέτω τι τῶν ἐπ' ἄλλοις· εἰ δὲ μή, δουλεύειν ἀνάγκη.

15.1

Μέμνησο, ὅτι ὡς ἐν συμποσίῳ σε δεῖ ἀναστρέφεσθαι. περιφερόμενον γέγονέ τι κατὰ σέ· ἐκτείνας τὴν χεῖρα κοσμίως μετάλαβε. παρέρχεται· μὴ κάτεχε. οὔπω ἥκει· μὴ ἐπίβαλλε πόρρω τὴν ὄρεξιν, ἀλλὰ περίμενε, μέχρις ἂν γένηται κατὰ σέ. οὕτω πρὸς τέκνα, οὕτω πρὸς γυναῖκα, οὕτω πρὸς ἀρχάς, οὕτω πρὸς πλοῦτον· καὶ ἔσῃ ποτὲ ἄξιος τῶν θεῶν συμπότης. ἂν δὲ καὶ παρατεθέντων σοι μὴ λάβῃς, ἀλλ' ὑπερίδῃς, τότε οὐ μόνον συμπότης τῶν θεῶν ἔσῃ, ἀλλὰ καὶ συνάρχων. οὕτω γὰρ ποιῶν Διογένης καὶ Ἡράκλειτος καὶ οἱ ὅμοιοι ἀξίως θεῖοί τε ἦσαν καὶ ἐλέγοντο.

16.1

Ὅταν κλαίοντα ἴδῃς τινὰ ἐν πένθει ἢ ἀποδημοῦντος τέκνου ἢ ἀπολωλεκότα τὰ ἑαυτοῦ, πρόσεχε μή σε ἡ φαντασία συναρπάσῃ ὡς ἐν κακοῖς ὄντος αὐτοῦ τοῖς ἐκτός, ἀλλ' εὐθὺς ἔστω πρόχειρον ὅτι ‘τοῦτον θλίβει οὐ τὸ συμβεβηκός (ἄλλον γὰρ οὐ θλίβει), ἀλλὰ τὸ δόγμα τὸ περὶ τούτου’. μέχρι μέντοι λόγου μὴ ὄκνει συμπεριφέρεσθαι αὐτῷ, κἂν οὕτω τύχῃ, καὶ συνεπιστενάξαι· πρόσεχε μέντοι μὴ καὶ ἔσωθεν στενάξῃς.

17.1

Μέμνησο, ὅτι ὑποκριτὴς εἶ δράματος, οἵου ἂν θέλῃ ὁ διδάσκαλος· ἂν βραχύ, βραχέος· ἂν μακρόν, μακροῦ· ἂν πτωχὸν ὑποκρίνασθαί σε θέλῃ, ἵνα καὶ τοῦτον εὐφυῶς ὑποκρίνῃ ἂν χωλόν, ἂν ἄρχοντα, ἂν ἰδιώτην. σὸν γὰρ τοῦτ' ἔστι, τὸ δοθὲν ὑποκρίνασθαι πρόσωπον καλῶς· ἐκλέξασθαι δ' αὐτὸ ἄλλου.

18.1

Κόραξ ὅταν μὴ αἴσιον κεκράγῃ, μὴ συναρπαζέτω σε ἡ φαντασία· ἀλλ' εὐθὺς διαίρει παρὰ σεαυτῷ καὶ λέγε ὅτι ‘τούτων ἐμοὶ οὐδὲν ἐπισημαίνεται, ἀλλ' ἢ τῷ σωματίῳ μου ἢ τῷ κτησειδίῳ μου ἢ τῷ δοξαρίῳ μου ἢ τοῖς τέκνοις ἢ τῇ γυναικί. ἐμοὶ δὲ πάντα αἴσια σημαίνεται, ἐὰν ἐγὼ θέλω· ὅ τι γὰρ ἂν τούτων ἀποβαίνῃ, ἐπ' ἐμοί ἐστιν ὠφεληθῆναι ἀπ' αὐτοῦ’.

19.1

Ἀνίκητος εἶναι δύνασαι, ἐὰν εἰς μηδένα ἀγῶνα

19.2

καταβαίνῃς, ὃν οὐκ ἔστιν ἐπὶ σοὶ νικῆσαι. ὅρα μήποτε ἰδών τινα προτιμώμενον ἢ μέγα δυνάμενον ἢ ἄλλως εὐδοκιμοῦντα μακαρίσῃς, ὑπὸ τῆς φαντασίας συναρπασθείς. ἐὰν γὰρ ἐν τοῖς ἐφ' ἡμῖν ἡ οὐσία τοῦ ἀγαθοῦ ᾖ, οὔτε φθόνος οὔτε ζηλοτυπία χώραν ἔχει· σύ τε αὐτὸς οὐ στρατηγός, οὐ πρύτανις ἢ ὕπατος εἶναι θελήσεις, ἀλλ' ἐλεύθερος. μία δὲ ὁδὸς πρὸς τοῦτο, καταφρόνησις τῶν οὐκ ἐφ' ἡμῖν.

20.1

Μέμνησο, ὅτι οὐχ ὁ λοιδορῶν ἢ ὁ τύπτων ὑβρίζει, ἀλλὰ τὸ δόγμα τὸ περὶ τούτων ὡς ὑβριζόντων. ὅταν οὖν ἐρεθίσῃ σέ τις, ἴσθι, ὅτι ἡ σή σε ὑπόληψις ἠρέθικε. τοιγαροῦν ἐν πρώτοις πειρῶ ὑπὸ τῆς φαντασίας μὴ συναρπασθῆναι· ἂν γὰρ ἅπαξ χρόνου καὶ διατριβῆς τύχῃς, ῥᾷον κρατήσεις σεαυτοῦ.

21.1

Θάνατος καὶ φυγὴ καὶ πάντα τὰ δεινὰ φαινόμενα πρὸ ὀφθαλμῶν ἔστω σοι καθ' ἡμέραν, μάλιστα δὲ πάντων ὁ θάνατος· καὶ οὐδὲν οὐδέποτε οὔτε ταπεινὸν ἐνθυμηθήσῃ οὔτε ἄγαν ἐπιθυμήσεις τινός.

22.1

Εἰ φιλοσοφίας ἐπιθυμεῖς, παρασκευάζου αὐτόθεν ὡς καταγελασθησόμενος, ὡς καταμωκησομένων σου πολλῶν, ὡς ἐρούντων ὅτι ‘ἄφνω φιλόσοφος ἡμῖν ἐπανελήλυθε’ καὶ ‘πόθεν ἡμῖν αὕτη ἡ ὀφρύς;’ σὺ δὲ ὀφρὺν μὲν μὴ σχῇς· τῶν δὲ βελτίστων σοι φαινομένων οὕτως ἔχου, ὡς ὑπὸ τοῦ θεοῦ τεταγμένος εἰς ταύτην τὴν χώραν· μέμνησό τε διότι, ἐὰν μὲν ἐμμείνῃς τοῖς αὐτοῖς, οἱ καταγελῶντές σου τὸ πρότερον οὗτοί σε ὕστερον θαυμάσονται, ἐὰν δὲ ἡττηθῇς αὐτῶν, διπλοῦν προσλήψῃ καταγέλωτα.

23.1

Ἐάν ποτέ σοι γένηται ἔξω στραφῆναι πρὸς τὸ βούλεσθαι ἀρέσαι τινί, ἴσθι ὅτι ἀπώλεσας τὴν ἔνστασιν. ἀρκοῦ οὖν ἐν παντὶ τῷ εἶναι φιλόσοφος εἰ δὲ καὶ δοκεῖν βούλει [τῷ εἶναι], σαυτῷ φαίνου καὶ ἱκανὸς ἔσῃ.

24.1

Οὗτοί σε οἱ διαλογισμοὶ μὴ θλιβέτωσαν ‘ἄτιμος ἐγὼ βιώσομαι καὶ οὐδεὶς οὐδαμοῦ’. εἰ γὰρ ἡ ἀτιμία ἐστὶ κακόν, οὐ δύνασαι ἐν κακῷ εἶναι δι' ἄλλον, οὐ μᾶλλον ἢ ἐν αἰσχρῷ· μή τι οὖν σόν ἐστιν ἔργον τὸ ἀρχῆς τυχεῖν ἢ παραληφθῆναι ἐφ' ἑστίασιν; οὐδαμῶς. πῶς οὖν ἔτι τοῦτ' ἔστιν ἀτιμία; πῶς δὲ οὐδεὶς οὐδαμοῦ ἔσῃ, ὃν ἐν μόνοις εἶναί τινα δεῖ τοῖς ἐπὶ σοί, ἐν οἷς ἔξεστί σοι εἶναι πλείστου ἀξίῳ;

24.2

ἀλλά σοι οἱ φίλοι ἀβοήθητοι ἔσονται. τί λέγεις τὸ ἀβοήθητοι; οὐχ ἕξουσι παρὰ σοῦ κερμάτιον· οὐδὲ πολίτας Ῥωμαίων αὐτοὺς ποιήσεις. τίς οὖν σοι εἶπεν, ὅτι ταῦτα τῶν ἐφ' ἡμῖν ἐστιν, οὐχὶ δὲ ἀλλότρια ἔργα; τίς δὲ δοῦναι δύναται ἑτέρῳ, ἃ μὴ ἔχει αὐτός; ‘κτῆσαι οὖν’, φησίν, ‘ἵνα ἡμεῖς ἔχωμεν’.

24.3

εἰ δύναμαι κτήσασθαι τηρῶν ἐμαυτὸν αἰδήμονα καὶ πιστὸν καὶ μεγαλόφρονα, δείκνυε τὴν ὁδὸν καὶ κτήσομαι. εἰ δ' ἐμὲ ἀξιοῦτε τὰ ἀγαθὰ τὰ ἐμαυτοῦ ἀπολέσαι, ἵνα ὑμεῖς τὰ μὴ ἀγαθὰ περιποιήσησθε, ὁρᾶτε ὑμεῖς, πῶς ἄνισοί ἐστε καὶ ἀγνώμονες. τί δὲ καὶ βούλεσθε μᾶλλον; ἀργύριον ἢ φίλον πιστὸν καὶ αἰδήμονα; εἰς τοῦτο οὖν μοι μᾶλλον συλλαμβάνετε καὶ μή, δι' ὧν ἀποβαλῶ αὐτὰ ταῦτα, ἐκεῖνά με πράσσειν ἀξιοῦτε.

24.4

‘ἀλλ' ἡ πατρίς, ὅσον ἐπ' ἐμοί’, φησίν, ‘ἀβοήθητος ἔσται’. πάλιν, ποίαν καὶ ταύτην βοήθειαν; στοὰς οὐχ ἕξει διὰ σὲ οὔτε βαλανεῖα. καὶ τί τοῦτο; οὐδὲ γὰρ ὑποδήματα ἔχει διὰ τὸν χαλκέα οὐδ' ὅπλα διὰ τὸν σκυτέα· ἱκανὸν δέ, ἐὰν ἕκαστος ἐκπληρώσῃ τὸ ἑαυτοῦ ἔργον. εἰ δὲ ἄλλον τινὰ αὐτῇ κατεσκεύαζες πολίτην πιστὸν καὶ αἰδήμονα, οὐδὲν ἂν αὐτὴν ὠφέλεις; ‘ναί.’ οὐκοῦν οὐδὲ σὺ αὐτὸς ἀνωφελὴς ἂν εἴης αὐτῇ.

24.5

‘τίνα οὖν ἕξω’, φησί, ‘χώραν ἐν τῇ πόλει;’ ἣν ἂν δύνῃ φυλάττων ἅμα τὸν πιστὸν καὶ αἰδήμονα. εἰ δὲ ἐκείνην ὠφελεῖν βουλόμενος ἀποβαλεῖς ταῦτα, τί ὄφελος ἂν αὐτῇ γένοιο ἀναιδὴς καὶ ἄπιστος ἀποτελεσθείς;

25.1

Προετιμήθη σού τις ἐν ἑστιάσει ἢ ἐν προσαγορεύσει ἢ ἐν τῷ παραληφθῆναι εἰς συμβουλίαν; εἰ μὲν ἀγαθὰ ταῦτά ἐστι, χαίρειν σε δεῖ, ὅτι ἔτυχεν αὐτῶν ἐκεῖνος· εἰ δὲ κακά, μὴ ἄχθου, ὅτι σὺ αὐτῶν οὐκ ἔτυχες· μέμνησο δέ, ὅτι οὐ δύνασαι μὴ ταὐτὰ ποιῶν πρὸς τὸ τυγχάνειν τῶν οὐκ ἐφ' ἡμῖν τῶν ἴσων ἀξιοῦσθαι.

25.2

πῶς γὰρ ἴσον ἔχειν δύναται ὁ μὴ φοιτῶν ἐπὶ θύρας τινὸς τῷ φοιτῶντι; ὁ μὴ παραπέμπων τῷ παραπέμποντι; ὁ μὴ ἐπαινῶν τῷ ἐπαινοῦντι, ἄδικος οὖν ἔσῃ καὶ ἄπληστος, εἰ μὴ προϊέμενος ταῦτα, ἀνθ' ὧν ἐκεῖνα πιπράσκεται, προῖκα αὐτὰ βουλήσῃ λαμβάνειν.

25.3

ἀλλὰ πόσου πιπράσκονται θρίδακες; ὀβολοῦ, ἂν οὕτω τύχῃ. ἂν οὖν τις προέμενος τὸν ὀβολὸν λάβῃ θρίδακας, σὺ δὲ μὴ προέμενος μὴ λάβῃς, μὴ οἴου ἔλαττον ἔχειν τοῦ λαβόντος. ὡς γὰρ ἐκεῖνος ἔχει θρίδακας, οὕτω σὺ τὸν ὀβολόν, ὃν οὐκ ἔδωκας.

25.4

τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ἐνταῦθα. οὐ παρεκλήθης ἐφ' ἑστίασίν τινος; οὐ γὰρ ἔδωκας τῷ καλοῦντι, ὅσου πωλεῖ τὸ δεῖπνον. ἐπαίνου δ' αὐτὸ πωλεῖ, θεραπείας πωλεῖ. δὸς οὖν τὸ διάφορον, εἰ σοι λυσιτελεῖ, ὅσου πωλεῖται. εἰ δὲ κἀκεῖνα θέλεις μὴ προΐεσθαι καὶ ταῦτα λαμβάνειν, ἄπληστος εἶ καὶ ἀβέλτερος.

25.5

οὐδὲν οὖν ἔχεις ἀντὶ τοῦ δείπνου; ἔχεις μὲν οὖν τὸ μὴ ἐπαινέσαι τοῦτον, ὃν οὐκ ἤθελες, τὸ μὴ ἀνασχέσθαι αὐτοῦ τῶν ἐπὶ τῆς εἰσόδου.

26.1

Τὸ βούλημα τῆς φύσεως καταμαθεῖν ἔστιν ἐξ ὧν οὐ διαφερόμεθα πρὸς ἀλλήλους. οἷον, ὅταν ἄλλου παιδάριον κατεάξῃ τὸ ποτήριον, πρόχειρον εὐθὺς λέγειν ὅτι ‘τῶν γινομένων ἐστίν’. ἴσθι οὖν, ὅτι, ὅταν καὶ τὸ σὸν κατεαγῇ, τοιοῦτον εἶναί σε δεῖ, ὁποῖον ὅτε καὶ τὸ τοῦ ἄλλου κατεάγη. οὕτω μετατίθει καὶ ἐπὶ τὰ μείζονα. τέκνον ἄλλου τέθνηκεν ἢ γυνή; οὐδείς ἐστιν ὃς οὐκ ἂν εἴποι ὅτι ‘ἀνθρώπινον’· ἀλλ' ὅταν τὸ αὐτοῦ τινος ἀποθάνῃ, εὐθὺς ‘οἴμοι, τάλας ἐγώ’. ἐχρῆν δὲ μεμνῆσθαι, τί πάσχομεν περὶ ἄλλων αὐτὸ ἀκούσαντες.

27.1

Ὥσπερ σκοπὸς πρὸς τὸ ἀποτυχεῖν οὐ τίθεται, οὕτως οὐδὲ κακοῦ φύσις ἐν κόσμῳ γίνεται.

28.1

Εἰ μὲν τὸ σῶμά σού τις ἐπέτρεπε τῷ ἀπαντήσαντι, ἠγανάκτεις ἄν· ὅτι δὲ σὺ τὴν γνώμην τὴν σεαυτοῦ ἐπιτρέπεις τῷ τυχόντι, ἵνα, ἐὰν λοιδορήσηταί σοι, ταραχθῇ ἐκείνη καὶ συγχυθῇ, οὐκ αἰσχύνῃ τούτου ἕνεκα;

29.1

Ἑκάστου ἔργου σκόπει τὰ καθηγούμενα καὶ τὰ ἀκόλουθα αὐτοῦ καὶ οὕτως ἔρχου ἐπ' αὐτό. εἰ δὲ μή, τὴν μὲν πρώτην προθύμως ἥξεις ἅτε μηδὲν τῶν ἑξῆς ἐντεθυμημένος, ὕστερον δὲ ἀναφανέντων δυσχερῶν τινων αἰσχρῶς ἀποστήσῃ.

29.2

θέλεις Ὀλύμπια νικῆσαι; κἀγώ, νὴ τοὺς θεούς· κομψὸν γάρ ἐστιν. ἀλλὰ σκόπει τὰ καθηγούμενα καὶ τὰ ἀκόλουθα καὶ οὕτως ἅπτου τοῦ ἔργου. δεῖ σ' εὐτακτεῖν, ἀναγκοτροφεῖν, ἀπέχεσθαι πεμμάτων, γυμνάζεσθαι πρὸς ἀνάγκην, ἐν ὥρᾳ τεταγμένῃ, ἐν καύματι, ἐν ψύχει, μὴ ψυχρὸν πίνειν, μὴ οἶνον, ὡς ἔτυχεν, ἁπλῶς ὡς ἰατρῷ παραδεδωκέναι σεαυτὸν τῷ ἐπιστάτῃ, εἶτα ἐν τῷ ἀγῶνι παρορύσσεσθαι, ἔστι δὲ ὅτε χεῖρα ἐκβαλεῖν, σφυρὸν στρέψαι, πολλὴν ἁφὴν καταπιεῖν, ἔσθ' ὅτε μαστιγωθῆναι καὶ μετὰ τούτων πάντων νικηθῆναι.

29.3

ταῦτα ἐπισκεψάμενος, ἂν ἔτι θέλῃς, ἔρχου ἐπὶ τὸ ἀθλεῖν. εἰ δὲ μή, ὡς τὰ παιδία ἀναστραφήσῃ, ἃ νῦν μὲν παλαιστὰς παίζει, νῦν δὲ μονομάχους, νῦν δὲ σαλπίζει, εἶτα τραγῳδεῖ· οὕτω καὶ σὺ νῦν μὲν ἀθλητής, νῦν δὲ μονομάχος, εἶτα ῥήτωρ, εἶτα φιλόσοφος, ὅλῃ δὲ τῇ ψυχῇ οὐδέν· ἀλλ' ὡς πίθηκος πᾶσαν θέαν, ἣν ἂν ἴδῃς, μιμῇ καὶ ἄλλο ἐξ ἄλλου σοι ἀρέσκει. οὐ γὰρ μετὰ σκέψεως ἦλθες ἐπί τι οὐδὲ περιοδεύσας, ἀλλ' εἰκῇ καὶ κατὰ ψυχρὰν ἐπιθυμίαν.

29.4

οὕτω θεασάμενοί τινες φιλόσοφον καὶ ἀκούσαντες οὕτω τινὸς λέγοντος, ὡς Εὐφράτης λέγει (καίτοι τίς οὕτω δύναται εἰπεῖν, ὡς ἐκεῖνος;), θέλουσι καὶ αὐτοὶ φιλοσοφεῖν.

29.5

ἄνθρωπε, πρῶτον ἐπίσκεψαι, ὁποῖόν ἐστι τὸ πρᾶγμα· εἶτα καὶ τὴν σεαυτοῦ φύσιν κατάμαθε, εἰ δύνασαι βαστάσαι. πένταθλος εἶναι βούλει ἢ παλαιστής; ἴδε σεαυτοῦ τοὺς βραχίονας, τοὺς μηρούς, τὴν ὀσφὺν κατάμαθε.

29.6

ἄλλος γὰρ πρὸς ἄλλο πέφυκε. δοκεῖς, ὅτι ταῦτα ποιῶν ὡσαύτως δύνασαι ἐσθίειν, ὡσαύτως πίνειν, ὁμοίως ὀρέγεσθαι, ὁμοίως δυσαρεστεῖν; ἀγρυπνῆσαι δεῖ, πονῆσαι, ἀπὸ τῶν οἰκείων ἀπελθεῖν, ὑπὸ παιδαρίου καταφρονηθῆναι, ὑπὸ τῶν ἀπαντώντων καταγελασθῆναι, ἐν παντὶ ἧττον ἔχειν, ἐν τιμῇ, ἐν ἀρχῇ, ἐν δίκῃ, ἐν πραγματίῳ παντί.

29.7

ταῦτα ἐπίσκεψαι. εἰ θέλεις ἀντικαταλλάξασθαι τούτων ἀπάθειαν, ἐλευθερίαν, ἀταραξίαν· εἰ δὲ μή, μὴ προσάγαγε. μὴ ὡς τὰ παιδία νῦν φιλόσοφος, ὕστερον δὲ τελώνης, εἶτα ῥήτωρ, εἶτα ἐπίτροπος Καίσαρος. ταῦτα οὐ συμφωνεῖ. ἕνα σε δεῖ ἄνθρωπον ἢ ἀγαθὸν ἢ κακὸν εἶναι· ἢ τὸ ἡγεμονικόν σε δεῖ ἐξεργάζεσθαι τὸ σαυτοῦ ἢ τὸ ἐκτὸς ἢ περὶ τὰ ἔσω φιλοτεχνεῖν ἢ περὶ τὰ ἔξω· τοῦτ' ἔστιν ἢ φιλοσόφου τάξιν ἐπέχειν ἢ ἰδιώτου.

30.1

Τὰ καθήκοντα ὡς ἐπίπαν ταῖς σχέσεσι παραμετρεῖται. πατήρ ἐστιν· ὑπαγορεύεται ἐπιμελεῖσθαι, παραχωρεῖν ἁπάντων, ἀνέχεσθαι λοιδοροῦντος, παίοντος. ‘ἀλλὰ πατὴρ κακός ἐστι’. μή τι οὖν πρὸς ἀγαθὸν πατέρα φύσει ᾠκειώθης; ἀλλὰ πρὸς πατέρα. ‘ὁ ἀδελφὸς ἀδικεῖ.’ τήρει τοιγαροῦν τὴν τάξιν τὴν σεαυτοῦ πρὸς αὐτὸν μηδὲ σκόπει, τί ἐκεῖνος ποιεῖ, ἀλλὰ τί σοὶ ποιήσαντι κατὰ φύσιν ἡ σὴ ἕξει προαίρεσις· σὲ γὰρ ἄλλος οὐ βλάψει, ἂν μὴ σὺ θέλῃς· τότε δὲ ἔσῃ βεβλαμμένος, ὅταν ὑπολάβῃς βλάπτεσθαι. οὕτως οὖν ἀπὸ τοῦ γείτονος, ἀπὸ τοῦ πολίτου, ἀπὸ τοῦ στρατηγοῦ τὸ καθῆκον εὑρήσεις, ἐὰν τὰς σχέσεις ἐθίζῃ θεωρεῖν.

31.1

Τῆς περὶ τοὺς θεοὺς εὐσεβείας ἴσθι ὅτι τὸ κυριώτατον ἐκεῖνό ἐστιν, ὀρθὰς ὑπολήψεις περὶ αὐτῶν ἔχειν ὡς ὄντων καὶ διοικούντων τὰ ὅλα καλῶς καὶ δικαίως καὶ σαυτὸν εἰς τοῦτο κατατεταχέναι, τὸ πείθεσθαι αὐτοῖς καὶ εἴκειν πᾶσι τοῖς γινομένοις καὶ ἀκολουθεῖν ἑκόντα ὡς ὑπὸ τῆς ἀρίστης γνώμης ἐπιτελουμένοις. οὕτω γὰρ οὐ μέμψῃ ποτὲ τοὺς θεοὺς οὔτε ἐγκαλέσεις ὡς ἀμελούμενος.

31.2

ἄλλως δὲ οὐχ οἷόν τε τοῦτο γίνεσθαι, ἐὰν μὴ ἄρῃς ἀπὸ τῶν οὐκ ἐφ' ἡμῖν καὶ ἐν τοῖς ἐφ' ἡμῖν μόνοις θῇς τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακόν. ὡς, ἄν γέ τι ἐκείνων ὑπολάβῃς ἀγαθὸν ἢ κακόν, πᾶσα ἀνάγκη, ὅταν ἀποτυγχάνῃς ὧν θέλεις καὶ περιπίπτῃς οἷς μὴ θέλεις, μέμψασθαί σε καὶ μισεῖν τοὺς αἰτίους.

31.3

πέφυκε γὰρ πρὸς τοῦτο πᾶν ζῷον τὰ μὲν βλαβερὰ φαινόμενα καὶ τὰ αἴτια αὐτῶν φεύγειν καὶ ἐκτρέπεσθαι, τὰ δὲ ὠφέλιμα καὶ τὰ αἴτια αὐτῶν μετιέναι τε καὶ τεθηπέναι. ἀμήχανον οὖν βλάπτεσθαί τινα οἰόμενον χαίρειν τῷ δοκοῦντι βλάπτειν, ὥσπερ καὶ τὸ αὐτῇ τῇ βλάβῃ χαίρειν ἀδύνατον.

31.4

ἔνθεν καὶ πατὴρ ὑπὸ υἱοῦ λοιδορεῖται, ὅταν τῶν δοκούντων ἀγαθῶν εἶναι τῷ παιδὶ μὴ μεταδιδῷ· καὶ Πολυνείκην καὶ Ἐτεοκλέα τοῦτ' ἐποίησε πολεμίους ἀλλήλοις τὸ ἀγαθὸν οἴεσθαι τὴν τυραννίδα. διὰ τοῦτο καὶ ὁ γεωργὸς λοιδορεῖ τοὺς θεούς, διὰ τοῦτο ὁ ναύτης, διὰ τοῦτο ὁ ἔμπορος, διὰ τοῦτο οἱ τὰς γυναῖκας καὶ τὰ τέκνα ἀπολλύντες. ὅπου γὰρ τὸ συμφέρον, ἐπεῖ καὶ τὸ εὐσεβές. ὥστε, ὅστις ἐπιμελεῖται τοῦ ὀρέγεσθαι ὡς δεῖ καὶ ἐκκλίνειν, ἐν τῷ αὐτῷ καὶ εὐσεβείας ἐπιμελεῖται.

31.5

σπένδειν δὲ καὶ θύειν καὶ ἀπάρχεσθαι κατὰ τὰ πάτρια ἑκάστοτε προσήκει καθαρῶς καὶ μὴ ἐπισεσυρμένως μηδὲ ἀμελῶς μηδέ γε γλίσχρως μηδὲ ὑπὲρ δύναμιν.

32.1

Ὅταν μαντικῇ προσίῃς, μέμνησο, ὅτι, τί μὲν ἀποβήσεται, οὐκ οἶδας, ἀλλὰ ἥκεις ὡς παρὰ τοῦ μάντεως αὐτὸ πευσόμενος, ὁποῖον δέ τι ἐστίν, ἐλήλυθας εἰδώς, εἴπερ εἶ φιλόσοφος. εἰ γάρ ἐστί τι τῶν οὐκ ἐφ' ἡμῖν, πᾶσα ἀνάγκη μήτε ἀγαθὸν αὐτὸ εἶναι μήτε κακόν.

32.2

μὴ φέρε οὖν πρὸς τὸν μάντιν ὄρεξιν ἢ ἔκκλισιν μηδὲ τρέμων αὐτῷ πρόσει, ἀλλὰ διεγνωκώς, ὅτι πᾶν τὸ ἀποβησόμενον ἀδιάφορον καὶ οὐδὲν πρὸς σέ, ὁποῖον δ' ἂν ᾖ, ἔσται αὐτῷ χρήσασθαι καλῶς καὶ τοῦτο οὐθεὶς κωλύσει. θαῤῥῶν οὖν ὡς ἐπὶ συμβούλους ἔρχου τοὺς θεούς· καὶ λοιπόν, ὅταν τί σοι συμβουλευθῇ, μέμνησο τίνας συμβούλους παρέλαβες καὶ τίνων παρακούσεις ἀπειθήσας.

32.3

ἔρχου δὲ ἐπὶ τὸ μαντεύεσθαι, καθάπερ ἠξίου Σωκράτης, ἐφ' ὧν ἡ πᾶσα σκέψις τὴν ἀναφορὰν εἰς τὴν ἔκβασιν ἔχει καὶ οὔτε ἐκ λόγου οὔτε ἐκ τέχνης τινὸς ἄλλης ἀφορμαὶ δίδονται πρὸς τὸ συνιδεῖν τὸ προκείμενον· ὥστε, ὅταν δεήσῃ συγκινδυνεῦσαι φίλῳ ἢ πατρίδι, μὴ μαντεύεσθαι, εἰ συγκινδυνευτέον. καὶ γὰρ ἂν προείπῃ σοι ὁ μάντις φαῦλα γεγονέναι τὰ ἱερά, δῆλον ὅτι θάνατος σημαίνεται ἢ πήρωσις μέρους τινὸς τοῦ σώματος ἢ φυγή· ἀλλ' αἱρεῖ ὁ λόγος καὶ σὺν τούτοις παρίστασθαι τῷ φίλῳ καὶ τῇ πατρίδι συγκινδυνεύειν. τοιγαροῦν τῷ μείζονι μάντει πρόσεχε, τῷ Πυθίῳ, ὃς ἐξέβαλε τοῦ ναοῦ τὸν οὐ βοηθήσαντα ἀναιρουμένῳ τῷ φίλῳ.

33.1

Τάξον τινὰ ἤδη χαρακτῆρα σαυτῷ καὶ τύπον, ὃν φυλάξεις ἐπί τε σεαυτοῦ ὢν καὶ ἀνθρώποις ἐντυγχάνων.

33.2

καὶ σιωπὴ τὸ πολὺ ἔστω ἢ λαλείσθω τὰ ἀναγκαῖα καὶ δι' ὀλίγων. σπανίως δέ ποτε καιροῦ παρακαλοῦντος ἐπὶ τὸ λέγειν λέξον μέν, ἀλλὰ περὶ οὐδενὸς τῶν τυχόντων· μὴ περὶ μονομαχιῶν, μὴ περὶ ἱπποδρομιῶν, μὴ περὶ ἀθλητῶν, μὴ περὶ βρωμάτων ἢ πομάτων, τῶν ἑκασταχοῦ, μάλιστα δὲ μὴ περὶ ἀνθρώπων ψέγων ἢ ἐπαινῶν ἢ συγκρίνων.

33.3

ἂν μὲν οὖν οἷός τε ᾖς, μετάγαγε τοῖς σοῖς λόγοις καὶ τοὺς τῶν συνόντων ἐπὶ τὸ προσῆκον. εἰ δὲ ἐν ἀλλοφύλοις ἀποληφθεὶς τύχοις, σιώπα.

33.4

γέλως μὴ πολὺς ἔστω μηδὲ ἐπὶ πολλοῖς μηδὲ ἀνειμένος.

33.5

ὅρκον παραίτησαι, εἰ μὲν οἷόν τε, εἰς ἅπαν, εἰ δὲ μή, ἐκ τῶν ἐνόντων.

33.6

ἑστιάσεις τὰς ἔξω καὶ ἰδιωτικὰς διακρούου· ἐὰν δέ ποτε γίνηται καιρός, ἐντετάσθω σοι ἡ προσοχή, μήποτε ἄρα ὑπορρυῇς εἰς ἰδιωτισμόν. ἴσθι γάρ, ὅτι, ἐὰν ὁ ἑταῖρος ᾖ μεμολυσμένος, καὶ τὸν συνανατριβόμενον αὐτῷ συμμολύνεσθαι ἀνάγκη, κἂν αὐτὸς ὢν τύχῃ καθαρός.

33.7

τὰ περὶ τὸ σῶμα μέχρι τῆς χρείας ψιλῆς παραλάμβανε, οἷον τροφάς, πόμα, ἀμπεχόνην, οἰκίαν, οἰκετίαν· τὸ δὲ πρὸς δόξαν ἢ τρυφὴν ἅπαν περίγραφε.

33.8

περὶ ἀφροδίσια εἰς δύναμιν πρὸ γάμου καθαρευτέον· ἁπτομένῳ δὲ ὧν νόμιμόν ἐστι μεταληπτέον. μὴ μέντοι ἐπαχθὴς γίνου τοῖς χρωμένοις μηδὲ ἐλεγκτικός· μηδὲ πολλαχοῦ τὸ ὅτι αὐτὸς οὐ χρῇ, παράφερε.

33.9

ἐὰν τίς σοι ἀπαγγείλῃ ὅτι ὁ δεῖνά σε κακῶς λέγει, μὴ ἀπολογοῦ πρὸς τὰ λεχθέντα, ἀλλ' ἀποκρίνου διότι ‘ἠγνόει γὰρ τὰ ἄλλα τὰ προσόντα μοι κακά, ἐπεὶ οὐκ ἂν ταῦτα μόνα ἔλεγεν’.

33.10

εἰς τὰ θέατρα τὸ πολὺ παριέναι οὐκ ἀναγκαῖον. εἰ δέ ποτε καιρὸς εἴη, μηδενὶ σπουδάζων φαίνου ἢ σεαυτῷ, τοῦτ' ἔστι. θέλε γίνεσθαι μόνα τὰ γινόμενα καὶ νικᾶν μόνον τὸν νικῶντα· οὕτω γὰρ οὐκ ἐμποδισθήσῃ. βοῆς δὲ καὶ τοῦ ἐπιγελᾶν τινι ἢ ἐπὶ πολὺ συγκινεῖσθαι παντελῶς ἀπέχου. καὶ μετὰ τὸ ἀπαλλαγῆναι μὴ πολλὰ περὶ τῶν γεγενημένων διαλέγου, ὅσα μὴ φέρει πρὸς τὴν σὴν ἐπανόρθωσιν· ἐμφαίνεται γὰρ ἐκ τοῦ τοιούτου, ὅτι ἐθαύμασας τὴν θέαν.

33.11

εἰς ἀκροάσεις τινῶν μὴ εἰκῇ μηδὲ ῥᾳδίως πάριθι· παριὼν δὲ τὸ σεμνὸν καὶ τὸ εὐσταθὲς καὶ ἅμα ἀνεπαχθὲς φύλασσε.

33.12

ὅταν τινὶ μέλλῃς συμβαλεῖν, μάλιστα τῶν ἐν ὑπεροχῇ δοκούντων, πρόβαλε σαυτῷ, τί ἂν ἐποίησεν ἐν τούτῳ Σωκράτης ἢ Ζήνων, καὶ οὐκ ἀπορήσεις τοῦ χρήσασθαι προσηκόντως τῷ ἐμπεσόντι.

33.13

ὅταν φοιτᾷς πρός τινα τῶν μέγα δυναμένων, πρόβαλε, ὅτι οὐχ εὑρήσεις αὐτὸν ἔνδον, ὅτι ἀποκλεισθήσῃ, ὅτι ἐντιναχθήσονταί σοι αἱ θύραι, ὅτι οὐ φροντιεῖ σου. κἂν σὺν τούτοις ἐλθεῖν καθήκῃ, ἐλθὼν φέρε τὰ γινόμενα καὶ μηδέποτε εἴπῃς αὐτὸς πρὸς ἑαυτὸν ὅτι ‘οὐκ ἦν τοσούτου’· ἰδιωτικὸν γὰρ καὶ διαβεβλημένον πρὸς τὰ ἐκτός.

33.14

ἐν ταῖς ὁμιλίαις ἀπέστω τὸ ἑαυτοῦ τινων ἔργων ἢ κινδύνων ἐπὶ πολὺ καὶ ἀμέτρως μεμνῆσθαι. οὐ γάρ, ὡς σοὶ ἡδύ ἐστι τὸ τῶν σῶν κινδύνων μεμνῆσθαι, οὕτω καὶ τοῖς ἄλλοις ἡδύ ἐστι τὸ τῶν σοὶ συμβεβηκότων ἀκούειν.

33.15

ἀπέστω δὲ καὶ τὸ γέλωτα κινεῖν· ὀλισθηρὸς γὰρ ὁ τρόπος εἰς ἰδιωτισμὸν καὶ ἅμα ἱκανὸς τὴν αἰδῶ τὴν πρὸς σὲ τῶν πλησίον ἀνιέναι.

33.16

ἐπισφαλὲς δὲ καὶ τὸ εἰς αἰσχρολογίαν προελθεῖν. ὅταν οὖν τι συμβῇ τοιοῦτον, ἂν μὲν εὔκαιρον ᾖ, καὶ ἐπίπληξον τῷ προελθόντι· εἰ δὲ μή, τῷ γε ἀποσιωπῆσαι καὶ ἐρυθριᾶσαι καὶ σκυθρωπάσαι δῆλος γίνου δυσχεραίνων τῷ λόγῳ.

34.1

Ὅταν ἡδονῆς τινος φαντασίαν λάβῃς, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων, φύλασσε σαυτόν, μὴ συναρπασθῇς ὑπ' αὐτῆς· ἀλλ' ἐκδεξάσθω σε τὸ πρᾶγμα, καὶ ἀναβολήν τινα παρὰ σεαυτοῦ λάβε. ἔπειτα μνήσθητι ἀμφοτέρων τῶν χρόνων, καθ' ὅν τε ἀπολαύσεις τῆς ἡδονῆς, καὶ καθ' ὃν ἀπολαύσας ὕστερον μετανοήσεις καὶ αὐτὸς σεαυτῷ λοιδορήσῃ· καὶ τούτοις ἀντίθες ὅπως ἀποσχόμενος χαιρήσεις καὶ ἐπαινέσεις αὐτὸς σεαυτόν. ἐὰν δέ σοι καιρὸς φανῇ ἅψασθαι τοῦ ἔργου, πρόσεχε, μὴ ἡττήσῃ σε τὸ προσηνὲς αὐτοῦ καὶ ἡδὺ καὶ ἐπαγωγόν· ἀλλ' ἀντιτίθει, πόσῳ ἄμεινον τὸ συνειδέναι σεαυτῷ ταύτην τὴν νίκην νενικηκότι.

35.1

Ὅταν τι διαγνούς, ὅτι ποιητέον ἐστί, ποιῇς, μηδέποτε φύγῃς ὀφθῆναι πράσσων αὐτό, κἂν ἀλλοῖόν τι μέλλωσιν οἱ πολλοὶ περὶ αὐτοῦ ὑπολαμβάνειν. εἰ μὲν γὰρ οὐκ ὀρθῶς ποιεῖς, αὐτὸ τὸ ἔργον φεῦγε· εἰ δὲ ὀρθῶς, τί φοβῇ τοὺς ἐπιπλήξοντας οὐκ ὀρθῶς;

36.1

Ὡς τὸ ‘ἡμέρα ἐστί’ καὶ ‘νύξ ἐστι’ πρὸς μὲν τὸ διεζευγμένον μεγάλην ἔχει ἀξίαν, πρὸς δὲ τὸ συμπεπλεγμένον ἀπαξίαν, οὕτω καὶ τὸ τὴν μείζω μερίδα ἐκλέξασθαι πρὸς μὲν τὸ σῶμα ἐχέτω ἀξίαν, πρὸς δὲ <τὸ> τὸ κοινωνικὸν ἐν ἑστιάσει, οἷον δεῖ, φυλάξαι, ἀπαξίαν ἔχει. ὅταν οὖν συνεσθίῃς ἑτέρῳ, μέμνησο, μὴ μόνον τὴν πρὸς τὸ σῶμα ἀξίαν τῶν παρακειμένων ὁρᾶν, ἀλλὰ καὶ τὴν πρὸς τὸν ἑστιάτορα αἰδῶ φυλάξαι.

37.1

Ἐὰν ὑπὲρ δύναμιν ἀναλάβῃς τι πρόσωπον, καὶ ἐν τούτῳ ἠσχημόνησας καί, ὃ ἠδύνασο ἐκπληρῶσαι, παρέλιπες.

38.1

Ἐν τῷ περιπατεῖν καθάπερ προσέχεις, μὴ ἐπιβῇς ἥλῳ ἢ στρέψῃς τὸν πόδα σου, οὕτω πρόσεχε, μὴ καὶ τὸ ἡγεμονικὸν βλάψῃς τὸ σεαυτοῦ. καὶ τοῦτο ἐὰν ἐφ' ἑκάστου ἔργου παραφυλάσσωμεν, ἀσφαλέστερον ἁψόμεθα τοῦ ἔργου.

39.1

Μέτρον κτήσεως τὸ σῶμα ἑκάστῳ ὡς ὁ ποὺς ὑποδήματος. ἐὰν μὲν οὖν ἐπὶ τούτου στῇς, φυλάξεις τὸ μέτρον· ἐὰν δὲ ὑπερβῇς, ὡς κατὰ κρημνοῦ λοιπὸν ἀνάγκη φέρεσθαι· καθάπερ καὶ ἐπὶ τοῦ ὑποδήματος, ἐὰν ὑπὲρ τὸν πόδα ὑπερβῇς, γίνεται κατάχρυσον ὑπόδημα, εἶτα πορφυροῦν, κεντητόν. τοῦ γὰρ ἅπαξ ὑπὲρ τὸ μέτρον ὅρος οὐθείς ἐστιν.

40.1

Αἱ γυναῖκες εὐθὺς ἀπὸ τεσσαρεσκαίδεκα ἐτῶν ὑπὸ τῶν ἀνδρῶν κυρίαι καλοῦνται. τοιγαροῦν ὁρῶσαι, ὅτι ἄλλο μὲν οὐδὲν αὐταῖς πρόσεστι, μόνον δὲ συγκοιμῶνται τοῖς ἀνδράσι, ἄρχονται καλλωπίζεσθαι καὶ ἐν τούτῳ πάσας ἔχειν τὰς ἐλπίδας. προσέχειν οὖν ἄξιον, ἵνα αἴσθωνται, διότι ἐπ' οὐδενὶ ἄλλῳ τιμῶνται ἢ τῷ κόσμιαι φαίνεσθαι καὶ αἰδήμονες.

41.1

Ἀφυΐας σημεῖον τὸ ἐνδιατρίβειν τοῖς περὶ τὸ σῶμα, οἷον ἐπὶ πολὺ γυμνάζεσθαι, ἐπὶ πολὺ ἐσθίειν, ἐπὶ πολὺ πίνειν, ἐπὶ πολὺ ἀποπατεῖν, ὀχεύειν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐν παρέργῳ ποιητέον· περὶ δὲ τὴν γνώμην ἡ πᾶσα ἔστω ἐπιστροφή.

42.1

Ὅταν σέ τις κακῶς ποιῇ ἢ κακῶς λέγῃ, μέμνησο, ὅτι καθήκειν αὐτῷ οἰόμενος ποιεῖ ἢ λέγει. οὐχ οἷόν τε οὖν ἀκολουθεῖν αὐτὸν τῷ σοὶ φαινομένῳ, ἀλλὰ τῷ ἑαυτῷ, ὥστε, εἰ κακῶς αὐτῷ φαίνεται, ἐκεῖνος βλάπτεται, ὅστις καὶ ἐξηπάτηται. καὶ γὰρ τὸ ἀληθὲς συμπεπλεγμένον ἄν τις ὑπολάβῃ ψεῦδος, οὐ τὸ συμπεπλεγμένον βέβλαπται, ἀλλ' ὁ ἐξαπατηθείς. ἀπὸ τούτων οὖν ὁρμώμενος πρᾴως ἕξεις πρὸς τὸν λοιδοροῦντα. ἐπιφθέγγου γὰρ ἐφ' ἑκάστῳ ὅτι ‘ἔδοξεν αὐτῷ’.

43.1

Πᾶν πρᾶγμα δύο ἔχει λαβάς, τὴν μὲν φορητήν, τὴν δὲ ἀφόρητον. ὁ ἀδελφὸς ἐὰν ἀδικῇ, ἐντεῦθεν αὐτὸ μὴ λάμβανε, ὅτι ἀδικεῖ (αὕτη γὰρ ἡ λαβή ἐστιν αὐτοῦ οὐ φορητή), ἀλλὰ ἐκεῖθεν μᾶλλον, ὅτι ἀδελφός, ὅτι σύντροφος, καὶ λήψῃ αὐτὸ καθ' ὃ φορητόν.

44.1

Οὗτοι οἱ λόγοι ἀσύνακτοι ‘ἐγώ σου πλουσιώτερός εἰμι, ἐγώ σου ἄρα κρείσσων’· ‘ἐγώ σου λογιώτερος, ἐγώ σου ἄρα κρείσσων’. ἐκεῖνοι δὲ μᾶλλον συνακτικοί ‘ἐγώ σου πλουσιώτερός εἰμι, ἡ ἐμὴ ἄρα κτῆσις τῆς σῆς κρείσσων’· ‘ἐγώ σου λογιώτερος, ἡ ἐμὴ ἄρα λέξις τῆς σῆς κρείσσων’. σὺ δέ γε οὔτε κτῆσις εἶ οὔτε λέξις.

45.1

Λούεταί τις ταχέως· μὴ εἴπῃς ὅτι κακῶς, ἀλλ' ὅτι ταχέως. πίνει τις πολὺν οἶνον· μὴ εἴπῃς ὅτι κακῶς, ἀλλ' ὅτι πολύν. πρὶν γὰρ διαγνῶναι τὸ δόγμα, πόθεν οἶσθα, εἰ κακῶς; οὕτως οὐ συμβήσεταί σοι ἄλλων μὲν φαντασίας καταληπτικὰς λαμβάνειν, ἄλλοις δὲ συγκατατίθεσθαι.

46.1

Μηδαμοῦ σεαυτὸν εἴπῃς φιλόσοφον μηδὲ λάλει τὸ πολὺ ἐν ἰδιώταις περὶ τῶν θεωρημάτων, ἀλλὰ ποίει τὸ ἀπὸ τῶν θεωρημάτων· οἷον ἐν συμποσίῳ μὴ λέγε, πῶς δεῖ ἐσθίειν, ἀλλ' ἔσθιε, ὡς δεῖ. μέμνησο γάρ, ὅτι οὕτως ἀφῃρήκει πανταχόθεν Σωκράτης τὸ ἐπιδεικτικόν, ὥστε ἤρχοντο πρὸς αὐτὸν βουλόμενοι φιλοσόφοις ὑπ' αὐτοῦ συσταθῆναι, κἀκεῖνος ἀπῆγεν

46.2

αὐτούς. οὕτως ἠνείχετο παρορώμενος. κἂν περὶ θεωρήματός τινος ἐν ἰδιώταις ἐμπίπτῃ λόγος, σιώπα τὸ πολύ· μέγας γὰρ ὁ κίνδυνος εὐθὺς ἐξεμέσαι, ὃ οὐκ ἔπεψας. καὶ ὅταν εἴπῃ σοί τις, ὅτι οὐδὲν οἶσθα, καὶ σὺ μὴ δηχθῇς, τότε ἴσθι, ὅτι ἄρχῃ τοῦ ἔργου. ἐπεὶ καὶ τὰ πρόβατα οὐ χόρτον φέροντα τοῖς ποιμέσιν ἐπιδεικνύει πόσον, ἔφαγεν, ἀλλὰ τὴν νομὴν ἔσω πέψαντα ἔρια ἔξω φέρει καὶ γάλα· καὶ σὺ τοίνυν μὴ τὰ θεωρήματα τοῖς ἰδιώταις ἐπιδείκνυε, ἀλλ' ἀπ' αὐτῶν πεφθέντων τὰ ἔργα.

47.1

Ὅταν εὐτελῶς ἡρμοσμένος ᾖς κατὰ τὸ σῶμα, μὴ καλλωπίζου ἐπὶ τούτῳ μήδ', ἂν ὕδωρ πίνῃς, ἐκ πάσης ἀφορμῆς λέγε, ὅτι ὕδωρ πίνεις. κἂν ἀσκῆσαί ποτε πρὸς πόνον θέλῃς. σεαυτῷ καὶ μὴ τοῖς ἔξω· μὴ τοὺς ἀνδριάντας περιλάμβανε· ἀλλὰ διψῶν ποτε σφοδρῶς ἐπίσπασαι ψυχροῦ ὕδατος καὶ ἔκπτυσον καὶ μηδενὶ εἴπῃς.

48.1

Ἰδιώτου στάσις καὶ χαρακτήρ· οὐδέποτε ἐξ ἑαυτοῦ προσδοκᾷ ὠφέλειαν ἢ βλάβην, ἀλλ' ἀπὸ τῶν ἔξω. φιλοσόφου στάσις καὶ χαρακτήρ· πᾶσαν ὠφέλειαν καὶ βλάβην ἐξ ἑαυτοῦ προσδοκᾷ.

48.2

σημεῖα προκόπτοντος· οὐδένα ψέγει, οὐδένα ἐπαινεῖ, οὐδένα μέμφεται, οὐδενὶ ἐγκαλεῖ, οὐδὲν περὶ ἑαυτοῦ λέγει ὡς ὄντος τινὸς ἢ εἰδότος τι. ὅταν ἐμποδισθῇ τι ἢ κωλυθῇ, ἑαυτῷ ἐγκαλεῖ. κἄν τις αὐτὸν ἐπαινῇ, καταγελᾷ τοῦ ἐπαινοῦντος αὐτὸς παρ' ἑαυτῷ· κἂν ψέγῃ, οὐκ ἀπολογεῖται. περίεισι δὲ καθάπερ οἱ ἄρρωστοι, εὐλαβούμενός τι κινῆσαι τῶν καθισταμένων, πρὶν πῆξιν λαβεῖν.

48.3

ὄρεξιν ἅπασαν ἦρκεν ἐξ ἑαυτοῦ· τὴν δ' ἔκκλισιν εἰς μόνα τὰ παρὰ φύσιν τῶν ἐφ' ἡμῖν μετατέθεικεν. ὁρμῇ πρὸς ἅπαντα ἀνειμένῃ χρῆται. ἂν ἠλίθιος ἢ ἀμαθὴς δοκῇ, οὐ πεφρόντικεν. ἐνί τε λόγῳ, ὡς ἐχθρὸν ἑαυτὸν παραφυλάσσει καὶ ἐπίβουλον.

49.1

Ὅταν τις ἐπὶ τῷ νοεῖν καὶ ἐξηγεῖσθαι δύνασθαι τὰ Χρυσίππου βιβλία σεμνύνηται, λέγε αὐτὸς πρὸς ἑαυτὸν ὅτι ‘εἰ μὴ Χρύσιππος ἀσαφῶς ἐγεγράφει, οὐδὲν ἂν εἶχεν οὗτος, ἐφ' ᾧ ἐσεμνύνετο.’ ἐγὼ δὲ τί βούλομαι; καταμαθεῖν τὴν φύσιν καὶ ταύτῃ ἕπεσθαι. ζητῶ οὖν, τίς ἐστιν ὁ ἐξηγούμενος· καὶ ἀκούσας, ὅτι Χρύσιππος, ἔρχομαι πρὸς αὐτόν. ἀλλ' οὐ νοῶ τὰ γεγραμμένα· ζητῶ οὖν τὸν ἐξηγούμενον. καὶ μέχρι τούτων οὔπω σεμνὸν οὐδέν. ὅταν δὲ εὕρω τὸν ἐξηγούμενον, ἀπολείπεται χρῆσθαι τοῖς παρηγγελμένοις· τοῦτο αὐτὸ μόνον σεμνόν ἐστιν. ἂν δὲ αὐτὸ τοῦτο τὸ ἐξηγεῖσθαι θαυμάσω, τί ἄλλο ἢ γραμματικὸς ἀπετελέσθην ἀντὶ φιλοσόφου; πλήν γε δὴ ὅτι ἀντὶ Ὁμήρου Χρύσιππον ἐξηγούμενος. μᾶλλον οὖν, ὅταν τις εἴπῃ μοι ‘ἐπανάγνωθί μοι Χρύσιππον’, ἐρυθριῶ, ὅταν μὴ δύνωμαι ὅμοια τὰ ἔργα καὶ σύμφωνα ἐπιδεικνύειν τοῖς λόγοις.

50.1

Ὅσα προτίθεται, τούτοις ὡς νόμοις, ὡς ἀσεβήσων, ἂν παραβῇς, ἔμμενε. ὅ τι δ' ἂν ἐρῇ τις περὶ σοῦ, μὴ ἐπιστρέφου· τοῦτο γὰρ οὐκ ἔτ' ἔστι σόν.

51.1

Εἰς ποῖον ἔτι χρόνον ἀναβάλλῃ τὸ τῶν βελτίστων ἀξιοῦν σεαυτὸν καὶ ἐν μηδενὶ παραβαίνειν τὸν διαιροῦντα λόγον; παρείληφας τὰ θεωρήματα, οἷς ἔδει σε συμβάλλειν, καὶ συμβέβληκας. ποῖον οὖν ἔτι διδάσκαλον προσδοκᾷς, ἵνα εἰς ἐκεῖνον ὑπερθῇ τὴν ἐπανόρθωσιν ποιῆσαι τὴν σεαυτοῦ; οὐκ ἔτι εἶ μειράκιον, ἀλλὰ ἀνὴρ ἤδη τέλειος. ἂν νῦν ἀμελήσῃς καὶ ῥᾳθυμήσῃς καὶ ἀεὶ προθέσεις ἐκ προθέσεως ποιῇ καὶ ἡμέρας ἄλλας ἐπ' ἄλλαις ὁρίζῃς, μεθ' ἃς προσέξεις σεαυτῷ, λήσεις σεαυτὸν οὐ προκόψας, ἀλλ' ἰδιώτης διατελέσεις καὶ ζῶν καὶ ἀποθνῄσκων.

51.2

ἤδη οὖν ἀξίωσον σεαυτὸν βιοῦν ὡς τέλειον καὶ προκόπτοντα· καὶ πᾶν τὸ βέλτιστον φαινόμενον ἔστω σοι νόμος ἀπαράβατος. κἂν ἐπίπονόν τι ἢ ἡδὺ ἢ ἔνδοξον ἢ ἄδοξον προσάγηται, μέμνησο, ὅτι νῦν ὁ ἀγὼν καὶ ἤδη πάρεστι τὰ Ὀλύμπια καὶ οὐκ ἔστιν ἀναβάλλεσθαι οὐκέτι καὶ ὅτι παρὰ μίαν ἡμέραν καὶ ἓν πρᾶγμα καὶ ἀπόλλυται προκοπὴ καὶ σῴζεται.

51.3

Σωκράτης οὕτως ἀπετελέσθη, ἐπὶ πάντων τῶν προσαγομένων αὐτῷ μηδενὶ ἄλλῳ προσέχων ἢ τῷ λόγῳ. σὺ δὲ εἰ καὶ μήπω εἶ Σωκράτης, ὡς Σωκράτης γε εἶναι βουλόμενος ὀφείλεις βιοῦν.

52.1

Ὁ πρῶτος καὶ ἀναγκαιότατος τόπος ἐστὶν ἐν φιλοσοφίᾳ ὁ τῆς χρήσεως τῶν θεωρημάτων, οἷον τὸ μὴ ψεύδεσθαι· ὁ δεύτερος ὁ τῶν ἀποδείξεων, οἷον πόθεν ὅτι οὐ δεῖ ψεύδεσθαι· τρίτος ὁ αὐτῶν τούτων βεβαιωτικὸς καὶ διαρθρωτικός, οἷον πόθεν ὅτι τοῦτο ἀπόδειξις; τί γάρ ἐστιν ἀπόδειξις, τί ἀκολουθία, τί μάχη, τί ἀληθές, τί ψεῦδος;

52.2

οὐκοῦν ὁ μὲν τρίτος τόπος ἀναγκαῖος διὰ τὸν δεύτερον, ὁ δὲ δεύτερος διὰ τὸν πρῶτον· ὁ δὲ ἀναγκαιότατος καὶ ὅπου ἀναπαύεσθαι δεῖ, ὁ πρῶτος. ἡμεῖς δὲ ἔμπαλιν ποιοῦμεν· ἐν γὰρ τῷ τρίτῳ τόπῳ διατρίβομεν καὶ περὶ ἐκεῖνόν ἐστιν ἡμῖν ἡ πᾶσα σπουδή· τοῦ δὲ πρώτου παντελῶς ἀμελοῦμεν. τοιγαροῦν ψευδόμεθα μέν, πῶς δὲ ἀποδείκνυται ὅτι οὐ δεῖ ψεύδεσθαι, πρόχειρον ἔχομεν.

53.1

Ἐπὶ παντὸς πρόχειρα ἑκτέον ταῦτα·

ἄγου δέ μ', ὦ Ζεῦ, καὶ σύ γ' ἡ Πεπρωμένη,

ὅποι ποθ' ὑμῖν εἰμι διατεταγμένος·

ὡς ἕψομαί γ' ἄοκνος· ἢν δέ γε μὴ θέλω,

κακὸς γενόμενος, οὐδὲν ἧττον ἕψομαι.

53.2

‘ὅστις δ' ἀνάγκῃ συγκεχώρηκεν καλῶς,

σοφὸς παρ' ἡμῖν, καὶ τὰ θεῖ' ἐπίσταται.’

53.3

‘ἀλλ', ὦ Κρίτων, εἰ ταύτῃ τοῖς θεοῖς φίλον, ταύτῃ γενέσθω.’

53.4

‘ἐμὲ δὲ Ἄνυτος καὶ Μέλιτος ἀποκτεῖναι μὲν δύνανται, βλάψαι δὲ οὔ.’

(ed. H. Schenkl, Teubner Leipzig 1916)

Ανταποκρίσεις απ' τη Συρία

Cinematic childhood

By

Maram alMasri

In a city like Lattakia, all movies theaters were located in the center or in “Down Town” and since all streets are named after the most famous things in them so “Cinema Dunia” was located in cinema Dunia Street, within fifty steps or more straight down there is “Cinema Al-Ahram”, so in a unsurprised way the descending street, looked like a steep passage , just like a tongue of a sleeping man, heading to “Cinema Ahram Street” which was opposite to cinema Al- Amir and renamed later as cinema Al- Kindi , right under them , another two movies theaters, the name of the first one perhaps or definitely is “ Shahrazad “ to be the first fantasy cinema then the other one, … I forget and my memory betrayed me too?

In Lattakia Street crossing Dunia Cinema , you can see “ Lattakia cinema “ just next to “ Ja’ara Ice cream shop ,a well know and famous Ice cream shop that when I send my Dr. friend I usually write on the envelop “next to Lattakia Cinema after Jaara Ice cream shop. Cinema Ugarrite was build after long time, a large and clean theater only in he first weeks, other movie theaters , were “cinema Shanata” and open air cinema which name I do not know and never did , since it was not important to me. Each movie theater had its own specialty and fans , Cinema Lattakia was specialized in Indian movies , there , our tears we shed like rivers and we could look at the kisses of birds in the courtesy of our mothers, we sung these movies songs such as Shaji Kapur and we rolled the stairs up and down dancing till our bodies faded out and turned into blue singing “ kahi mohi Jinkli kahe “ Aiya aiya suku suku “ making believe that we already learned Hindi language , moving our heads and playing with our eyes and leaving the theater with wet noses and soaring eyes, while Cinema Amir and Ahram were specialized in showing American and European movies which reached us very late as if they came by foot from America or Europe, Cinema Ugaritte remained for showing Arabic movies i.e. Arabic movies even some of us believed that if one speaks Egyptian accents or dialogues, he would be speaking the classic Arabic language . There were times and days dedicated for women only “prohibited to the men “ was written at a signboard in bold letters placed at the cinema entry. A well body built men with large muscles and big moustaches standing beside this signboard to stop any masculine irregularities from entering the theater and on their faces a hidden pride as they are the protectors and guardian of the town harim who could not go to the movies theaters without these previous warranties .

At women’s quota , movie theaters were like Turkish bathes and all that coming up steam and vapor was filled with quickly and lightly moving creatures , children noises running from one corner to another, even newly born babies who were crying and lulled , were silent all of the sudden when the screen was lit as if their mother’s breast’s fell down on their mouths to feed them, while mothers were dreaming that they are “Nadia Lutfi” or “Hind Rustum” or “ Suad Hussni and deeply in love driving motorcars and a man would approach them with a bunch of roses but why not ?? to live a place filled with maids and servants ,many dreams came to them while they were watching to the movies of Farid Al- Attrash or Farid Shawqi “the monster of the silver screen and Abdulhalim Hafez “Andalib Al-Asmar “and his father on the top of the tree. Even though, going to the movies, some one has to keep my company since girls are not allowed to go alone, even if they gained the full family’s confidence, then who will guaranty that when light is off, the girl will not escape to meet her beloved one, under the stairs and in a vacant building or in one far away neighborhood where she is known to no one.

At that times, girls had no place no go , except their house’s verandas or balconies or their windows . In Lattakia cinemas, George swimming club or teacher club which dedicated two hours from his precious rocks from eight till ten in morning in summer only for ladies , where all girls have to wake up very early to dress up in a hurry to go out, since men who are waiting behind the main gate, take stealthy looks at the women ‘s half naked bodies dreaming that a nymph will appear to them from the sea and her tail fell due to the water gravity beside in addition to their petitions, prayers and wishing which were definitely sincere and true. It must be long hours at the beach watching the shadows of women that most of them could make most beautiful movie, in particular to army men who crowded at the cinema entrance during their days off to feed their imaginations and deprivation with dreams and looks and why not if any one of them could touch a woman’s dress or touch her hand in the public crowd. Movies theaters remain the only place considered as a gathering for both men and women just the same as the Cornish in summer days but unfortunately even this bless vanished by demolishing some of the movie theaters and some became unpopular while a generation will grew up without knowing the charms and spell of this screen and his heart will not beat with its adventures and its berths and will not have memories about it and in it and to it. The cinema… that dimmed and lit theaters. I remember my anxiousness in that dotted corridor with yellow- eyed colors leading my indecisive steps on a stair that does not look like my home’s which seem to me long the hazy in front of the scrutinize looks from the people , to which leg I have to begin walking so as my steps will be come right forward and in harmony with my both arms that I did not how to move ,so my right arm to go with my right leg and the left arm to go with the let leg for a while till I regain my calmness. I had to count till ten and still I count to ten to face that cold fear or any other fears. The movies… that the theater dimmed and the lit.

I remember when dating a boyfriend in cinema Ahram, I went inside with a friend girl, a sworn witness whom was able to take the oath at the holy Quaran to protect me . my boyfriend was with another friend sat just right behind us . I do not recall the movie’s name, but all I can recall was that he started to pull my hair tenderly and gently with every kiss appeared on the screen favoring and dedicating that kiss to me . Then soon the large screen turned on my face and his, all actors and viewers disappeared, he pulled my hair strongly with pain as a mark of many strong kisses we watched and never tasted and which for unknown reason made me dizzy.

I was an ideal cinema fan and still , I lived up to the story till victory as all women of Ugaritte cinema’s , I cried, laughed, suffered, raged, applauded with fervor and enthusiasm when the hero comes to rescue the heroine , and I suffered and my day spoiled for not seeing a happy ending as I pleased , desired and wished. Cinema… that high big screen, dominates , overwhelms and sweeps you , while you in your small eyes and your history as a human being under its feet convicted in your free well , off course to become un able to move because the person who was sitting just behind you will complain and even will argue with you and shout if your head was higher from his eyes or if you just utter any word , you have to surrender to its charm and become a witness to a crime and you can’t middle , they entrusted you with big secrets which you can’t disclose and with all passing events, you would agree or disagree but you are exposed except in rare cases you leave the theater in the middle of the movie regretting the ticket you paid .

What is provide by the cinema , the great and grand cinema is beyond any price , it is the art , in all its aspects , civilization and multi- arts , whether poetry , music . painting, photography and all definitions that is not hidden from all of us. I owe to the cinema , the feelings , high laughter’s , crying , thoughts and the words of the first love letter I received which quoted from a movie , said by the actor to his lover “ that he will love her to eternity and what has god gathered will not separated by a man “ I did believe him strongly. The cinema and my memories about it, my datings inside its theaters and the ways of kissing that I was taught from , let me feel that I am losing my needs , deprivation and still. The cinema has not taught me only but it taught each one of us many things in our consciousness and unconsciousness, how we act , how we eat, how we play the game of love and how we play our roles in the cinema of life .

Αφιέρωμα: Ελληνική ποίηση 1952 – 1974

Francis Bacon, Painting (1946)

Η μεταπολεμική – και μετεμφυλιοπολεμική για τα καθ’ ημάς – ελληνική ποιητική σκηνή συνιστά, απ’ όσο γνωρίζω, μοναδικό φαινόμενο στα πλαίσια της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής λογοτεχνίας σε επίπεδο ‘εθνικών’ λογοτεχνιών (με την εξαίρεση ίσως της ουγγρικής και της σλαβομακεδονικής ποίησης). Είναι η πληθώρα των ποιητών και η σημαίνουσα ποιητική παραγωγή που την κάνουν ακριβώς να διακρίνεται. Και δεν είναι μόνο η ποίηση. Την ίδια περίοδο η ελληνική πεζογραφία θα δώσει για πρώτη, ίσως, φορά έργα παγκόσμιας εμβέλειας – κι αυτό ανεξαρτήτως της όποιας αναγνωρισιμότητας τους στο εξωτερικό. Έργα σαν τις Ακυβέρνητες Πολιτείες του Τσίρκα και το Κιβώτιο του Αλεξάνδρου βγάζουν το ελληνικό μυθιστόρημα για πρώτη φορά από τον ασφυκτικά στενό, πρότερο ‘ρωμαίικο’ περίγυρο του και το εγγράφουν στον χάρτη της παγκόσμιας γραμματείας. Ταυτόχρονα, οι ώριμοι καλλιτεχνικά εκπρόσωποι της αμέσως προηγούμενης ηλικιακά γενιάς δίνουν την ίδια ακριβώς περίοδο τα καλύτερα τους έργα: ο Σεφέρης λίγο νωρίτερα από τις αναφερόμενες χρονολογίες θα δώσει το Ημερολόγιο Καταστρώματος Β' και την Κίχλη, ο Ελύτης στα 1959 θα δώσει τον Άξιον Εστί και ένα χρόνο αργότερα το Έξι και μία τύψεις για τον ουρανό, ο Ρίτσος θα επεξεργαστεί έναν ολότελα δικό του εκφραστικό τρόπο που θα αποκρυσταλλωθεί στους αριστουργηματικούς δραματικούς μονολόγους της Τέταρτης Διάστασης, ο Εμπειρίκος θα γράφει με ζήλο – καίτοι κρυφίως – τον Μεγάλο Ανατολικό του. Επρόκειτο, θα λέγαμε, για την χρυσή εποχή της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Το 1952 και οι τελευταίοι αιχμάλωτοι στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και τα ξερονήσια αρχίζουν σιγά-σιγά να επιστρέφουν. Συναντούν μια νέα, πλήρως διαφοροποιημένη κοινωνική πραγματικότητα: η παλιά Ελλάδα, η πριν του ’36, έχει οριστικά εκλείψει· στη θέση της παρατηρείται μια διαρκώς επιταχυνόμενη – αν όχι κι ολοκληρωμένη – αστικοποίηση και νέες – συνακόλουθες – συνθήκες ζωής μέσα σε μία αμιγώς πλέον καπιταλιστική κοινωνία. Τα επακόλουθα τους: αλλοτρίωση, αποξένωση, απομόνωση, εργασία, κατανάλωση, εργασία. Σύγχυση. Άγχος. Σπασμωδικές αντιδράσεις. Παράλογος τρόμος. Στη σκιά της φρίκης του Εμφυλίου και του νέου ψυχροπολεμικού κλίματος. Τα νέα, πρωτόγνωρα για τα ελληνικά δεδομένα, σύνδρομα που δημιουργούνται το ελληνικό μυθιστόρημα θα επιχειρήσει να τα καλύψει έγκαιρα και με αυξανόμενη αυτοσυνειδησία (η Καγκελόπορτα του Αντρέα Φραγκιά είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα, αν και την ίδια περίπου προβληματική θα επεξεργαστεί εκ νέου και λίγο αργότερα, ελαφρά διαφοροποιημένη από την εκ του θέματος προερχόμενη διαφορετική οπτική, και με σαφώς αριστοτεχνικότερο τρόπο κι ο Μήτσος Αλεξανδρόπουλος στο μικρό αυτό κομψοτέχνημα που ακούει στο όνομα Μικρό όργανο για τον επαναπατρισμό). Το αυτό, όμως, παρατηρούμε πως επιχειρεί κι η ποίηση, και μάλιστα πολύ εγγύτερα χρονικά στην τέλεση των ιστορικών ανακατατάξεων:

Αυτοί δεν είναι οι δρόμοι που γνωρίσαμε

Αλλότριο πλήθος έρπει τώρα στις λεωφόρους

Αλλάξαν και των προαστίων οι ονομασίες

Υψώνονται άσυλα στα γήπεδα και στις πλατείες.

Ποιος περιμένει την επιστροφή σου; Εδώ οι επίγονοι

Λιθοβολούν τους ξένους, θύουν σ’ ομοιώματα

Είσαι ένας άγνωστος μες στο άγνωστο εκκλησίασμα

Κι από τον άμβωνα αφορίζουνε τους ξένους

Ρίχνουνε στους αλλόγλωσσους κατάρες.

έγραφε ο Αναγνωστάκης προσπαθώντας να οριοθετήσει μια κάποια Συνέχεια ήδη στα 1954, ένα χρόνο αργότερα δηλαδή απ’ τη στιγμή που ο Μιχάλης Κατσαρός επιτιθόταν κατά δικαίων κι αδίκων στο Κατά Σαδδουκαίων του. Η Ελλάδα για πρώτη φορά εισέρχεται στον μοντέρνο κόσμο. Και υπ’ αυτήν την έννοια η τέχνη της για πρώτη φορά δεν φλερτάρει απλά με τον μοντερνισμό. Γίνεται μοντερνιστική.

Η ελληνική αυτή ιδιαιτερότητα, της ετεροχρονισμένης δηλαδή νεωτερικότητας, έγκειται ακριβώς στο γεγονός ότι η Ελλάδα όχι μόνο βιώνει για πρώτη φορά συνθήκες που στη δυτική Ευρώπη χρονολογούταν ήδη πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά και στο ότι εξέρχεται ανεπανόρθωτα τραυματισμένη από έναν Εμφύλιο πόλεμο που αποσκοπούσε ακριβώς στην αποτροπή της έλευσης αυτού του τόσο θαυμαστού καινούργιου κόσμου, τον οποίο ο ευρωπαϊκός μοντερνισμός είχε ήδη εδώ και ένα τέταρτο του αιώνα απορρίψει. Το ερώτημα της ευθύνης βαραίνει κατ’ επέκτασιν αναπόδραστα πάνω στον κάθε ώμο. Όταν έχεις αφήσει πίσω σου για τα καλά το στάδιο της ατομικής εξέγερσης, όταν έχεις βιώσει ως ιστορική πραγματικότητα την συλλογική εξέγερση (όταν έχεις δηλαδή διεκπεραιώσει ήδη το δύσκολο πέρασμα από τον Ξένο στην Πανούκλα, καθώς παρατηρούσε ο Camus), όταν τα σημάδια της τελικής ήττας πυορροούν – κυριολεκτικά – ακόμα στο κορμί σου, μοιραία θα αναρωτηθείς για την προσωπική σου ευθύνη στα ιστορικά δρώμενα, για τη συμμετοχή σου και για τα σφάλματα, ατομικά και συλλογικά. Για την έξοδο από το διαφαινόμενο αδιέξοδο στο τέλος του δρόμου. Αυτό περίπου είναι το ψυχολογικό και ιστορικό υπόβαθρο που ευθύνεται, μέσω της κοινότητας των βιωμάτων, σε πολύ μεγάλο βαθμό για την μοναδική ιδιαιτερότητα της ελληνικής μεταπολεμικής λογοτεχνίας: δεν υπάρχουν πλέον απλά και μόνο λογοτεχνικές μονάδες, αλλά μία ολόκληρη γενιά καλλιτεχνών, ανεξαρτήτως πολιτικών αποχρώσεων και καταβολών, στην οποία οι δραματικές ιστορικές εμπειρίες προσέδωσαν μια πρωτοφανή συνεκτικότητα σε ζητήματα ποιητικής, προβληματισμών, εικονοπλασίας και εκφραστικών μέσων και δομών. Κι αυτό δίχως να αλλοιώνονται οι προσωπικές φωνές, ο πλουραλισμός. Η ατομικότητα μέσω της κοινότητας και όχι η εξατομίκευση υπεράνω της κοινότητας είναι το εντυπωσιακό χαρακτηριστικό που παρατηρείται. Η ελληνική λογοτεχνία αυτής της περιόδου αποτελεί μία γιγάντια, ενιαία τοιχογραφία (των επικών διαστάσεων ενός Rivera), όπου το κάθε έργο συνιστά την ψηφίδα ενός ευρύτερου συνόλου, όπου η κάθε λεπτομέρεια καταλήγει να φωτίζει τις όμορες της λεπτομέρειες.

Από άποψη προβληματικής ή περιεχομένου το χαρακτηριστικό που διακρίνει την λογοτεχνία της περιόδου είναι η πολιτική[1] – και όχι κομματική – της διάσταση. Και με τον όρο πολιτική αναφέρομαι σε έναν διάχυτο και γενικευμένο, ανεξαρτήτως των ιδεολογικών καταβολών των δημιουργών, στοχασμό επάνω στη φύση της ανθρώπινης κοινωνίας και στις σχέσεις τόσο των ανθρώπων μεταξύ τους όσο και με τις δομές εξουσίας εντός της συγκεκριμένης κοινωνίας. Όσο για την περιβόητη πολιτική «Ποίηση της Ήττας», αυτή φυσικά δεν υπάρχει. Ποτέ δεν υπήρξε. Και δεν υπήρξε γιατί απλούστατα ποτέ δεν υπήρξαν νικητές. Μονάχα ηττημένοι. Κι αν κάποιος έπρεπε σώνει και καλά να έχει νικήσει αυτός θα ήτανε μάλλον ο εφιάλτης, ο κοινός εφιάλτης ενός παράλογου, μουτζουρωμένου, σαν υδατογραφία, κόσμου. Σ’ αυτό το πλαίσιο είναι χαρακτηριστικό, για παράδειγμα, πως η εικονοπλασία – και η εξ αυτής πηγάζουσα προβληματική – του Σαχτούρη συγγενεύει, πολύ στενά κάποτε, με αυτήν του Λειβαδίτη. Στο όνομα μιας διαφορετικής, όμως, ιδεολογίας φιλόλογοι και κριτικοί προσπάθησαν ματαίως να επιχειρηματολογήσουν επάνω στη βάση μιας – δήθεν και εκβιασμένα – διαφορετικής ποιητικής, αναγνωρίζοντας στον πρώτο «υπερρεαλιστικά στοιχεία» και στον δεύτερο τα χαρακτηριστικά μιας «σχεδόν νατουραλιστικής γραφής». Θέλω να πω πως, ενώ και στους δύο παρουσιάζεται η ίδια ατμόσφαιρα παράλογου και εφιάλτη[2], βασιζόμενοι στη διαφορετικότητα των λεπτομερειών των βιογραφιών των δύο ποιητών συγκατέλεξαν συχνά αβασάνιστα τον Σαχτούρη στους ‘υπερρεαλιστές’ και τον Λειβαδίτη στους ‘νατουραλιστές’, παραβλέποντας με τρόπο εκκωφαντικό ότι μία συμπτωματική κοινότητα ψυχικών αντιδράσεων και συναισθημάτων μέσα στα πλαίσια μιας κοινής περιρρέουσας ατμόσφαιρας είναι απολύτως κατανοητή. Ο Σαχτούρης όμως συγγενεύει με τον Λειβαδίτη πολύ περισσότερο από ότι με οποιονδήποτε άλλον ‘υπερρεαλιστή’ ποιητή. Όπως άλλωστε συγγενεύει, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται αυτό, με τον Ρίτσο. Στίχοι όπως «Ο ουρανός είναι μια τρύπα. / Δεν χωράμε.» ή «Πρόβατο, πρόβατο της παγωνιάς / μικρό ποίημα / πιάσε με απ’ το χέρι.» από τα Ημερολόγια Εξορίας του Ρίτσου βρίσκονται πολύ εγγύτερα στην σαχτουρική ποιητική, προβληματισμό και εικονοπλασία από αυτά οιονδήποτε άλλου ‘υπερρεαλιστή’ ποιητή. Σε τελική ανάλυση, ο Σαχτούρης θα μπορούσε να θεωρηθεί τόσο υπερρεαλιστής όσο κι ο Kafka. Και θα ήταν μάλλον παράλογο να χαρακτηρίσει κανείς υπερρεαλιστή τον Kafka. Στην περίπτωση και των δύο, θα ταίριαζε μάλλον περισσότερο ο χαρακτηρισμός του εξπρεσσιονιστή (αν έπρεπε σώνει και καλά να βρούμε ένα καλλιτεχνικό ρεύμα με παραπλήσια με αυτούς χαρακτηριστικά).

Ένα άλλο παρατηρούμενο χαρακτηριστικό είναι ένας διάχυτος υπαρξιστικού τύπου προβληματισμός. Ο κατακερματισμός της ανθρώπινης συνείδησης, η πολυδιάσπαση της, η διάσταση μεταξύ ατόμου και κοινωνίας, η διαπίστωση μιας εχθρικής κοινωνίας έτοιμη να ‘τσακίσει’ και να εξανδραποδίσει το άτομο καθώς και τέλος το ηθικό χρέος εκάστου ανθρώπου, και ιδίως του καλλιτέχνη, μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η ‘αποστολή’ του, είναι συχνά ερωτήματα που τίθενται με επίμονη και βασανιστική επαναληψιμότητα. Θα τα συναντήσουμε στον Σινόπουλο, θα τα συναντήσουμε στον Αναγνωστάκη, θα τα συναντήσουμε με ανατριχιαστική επιμονή στον Σαχτούρη και στον Λειβαδίτη, για να αναφέρουμε μονάχα ορισμένα ενδεικτικά παραδείγματα. Εκτός, όμως από το στοιχείο αυτό δεν θα λείψουν και οι φωνές που θα διατυπώσουν μια υπερβατική αγωνία απροσδόκητη μέσα στα δεδομένα, ιστορικά και καλλιτεχνικά, της περιόδου. Έτσι, η ποίηση του Δ. Π. Παπαδίτσα συχνά λαμβάνει μεταφυσικές αποχρώσεις, οι οποίες μάλιστα είτε θα έχουν μια λυρική διάσταση – χαρακτηριστικό που φέρνει αναπόφευκτα στο νου μεγάλες ιστορικές στιγμές της καλλιέργειας αυτού του είδους της μεταφυσικής ποίησης, όπως το Άσμα Ασμάτων – είτε θα χαρακτηρίζεται από τον ίδιο ερμητισμό που διακρίνει και την σπουδαιότερη ίσως – σε αυτήν την κατεύθυνση – φωνή του 20^ου αι., τον Juan Ramón Jimenez. Απ’ την άλλη, η εντελώς ιδιότυπη μεταφυσική αγωνία του Νίκου Καρούζου θα πλουτίσει με άκρως ενδιαφέροντα τρόπο την ελληνική ποίηση, κι ας πρόκειται, κατ’ ανάγκη, για μια μεταφυσική καθαρά ατομικού τύπου και προβληματισμού. Όσο μάλιστα η απόσταση ανάμεσα στο ζωώδες-εγώ και το απραγματοποίητο ιδανικό-όλον διευρύνεται, η ποιητική φωνή προσλαμβάνει διαστάσεις εντελώς πρωτόγνωρης ποιητικής έντασης:

Ηχηρό

Σύρματα τιμημένα της ζωής μου

όπου με ζώνετε τόσα χρόνια

σκλάβος ανέβηκα ως τ’ αστέρια

τη ζωωδία των ανθρώπων έχοντας ακυρώσει

μες την ορμή για ποίηση

μες την ορμή για έρωτα

σύρματα της ζωής μου.

Όσο μάλιστα οδεύουμε προς τα τέλη της δεκαετίας του ’60, οι διαστάσεις υπαρξιακού ή μεταφυσικού χαρακτήρα θα πολλαπλασιάζονται εντυπωσιακά μέσα στο σώμα της ελληνικής ποίησης. Έτσι, από τον τραγικό υπαρξιακό προβληματισμό του Σινόπουλου ή την ιδιότυπη μεταφυσική αγωνία του Καρούζου, θα βρεθούμε ενώπιον μιας ‘μεταφυσικής της καθημερινότητας’ στο έργο του Γονατά ή στον ώριμο Λειβαδίτη. Κι όταν μιλάω για «μεταφυσική της καθημερινότητας», εννοώ ακριβώς την αποτύπωση μιας άλλης πνευματικότερης ή – «μυστικής», αν προτιμάτε – θέασης της πραγματικότητας, η οποία εντούτοις καθόλου δεν συνιστά ένα κάποιο θρησκευτικό συναίσθημα, καθότι στο πυρήνα της βρίσκεται πάντα η «πίστη» αποκλειστικά και μόνο στον άνθρωπο και την πραγματικότητα του. Αν υπάρχει κάτι που αξίζει να λατρέψει και να αποθεώσει κανείς, αυτό είναι ο ίδιος ο άνθρωπος σε κάθε επιμέρους εμφάνιση του, στον περιθωριακό, τον παρία, την πόρνη και τον παράφρονα. Στην μοναξιά του μόνου. Ο άνθρωπος με τις αντιφάσεις του, τις εμμονές τους, τις αγωνίες του, τις σπαρακτικές εσωτερικές και εξωτερικές του μάχες, τον πόνο του, το μεγαλείο και τις μικρότητες του.

Αυτό το τελευταίο μας φέρνει και σε μια άλλη γραμμή εξέλιξης της μεταπολεμικής ποίησης. Αυτήν του εμπρηστικού εμπλουτισμού με σκόπιμα περιθωριακά θέματα και προβληματικές. Μία αισθητική Lumpenproletariat θα προστεθεί για πρώτη φορά στην ελληνική ποίηση. Έτσι, ο Ντίνος Χριστιανόπουλος θα γίνει ο πρώτος ουσιαστικά που θα εισάγει το θέμα του περιθωριακού – κατ’ ανάγκη και όχι κατ’ επιλογή – ομοφυλοφιλικού έρωτα, εντός των δεδομένων εννοείται μιας πολύ συγκεκριμένης ιστορικά κοινωνίας. Υπό ορισμένη μάλιστα έννοια η ψυχολογική συγγένεια ορισμένων ποιημάτων του Χριστιανόπουλου με συγκεκριμένες ψυχολογίες, και τις οφειλόμενες σε αυτές συμπεριφορές, ορισμένων ηρώων από το Τρίτο Στεφάνι του Κώστα Ταχτσή είναι αποκαλυπτική. Είναι αλήθεια, βέβαια, ότι ο Καβάφης είχε ήδη εδώ και καιρό θίξει το ζήτημα, όμως η προσέγγιση του παραμένει αναπόφευκτα μία προσέγγιση εστέτ, ενός επιτηδευμένα παρακμιακού αισθητισμού του τύπου ενός Oscar Wilde θα λέγαμε. Προς την ίδια κατεύθυνση πάλι, οι περισσότερες απόπειρες του παραγνωρισμένου Ναπολέοντος Λαπαθιώτη φροντίζουν σκοπίμως να είναι ολοσχερώς συγκαλυμμένες όσο και ασαφείς. Ο Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου απ’ τη μεριά του πάλι, θα αποτολμήσει να εισάγει, δειλά είναι γεγονός, μια εικονοπλασία προερχόμενη από τον – υποθετικό – πειραματισμό του με τα ναρκωτικά. Είναι γεγονός βέβαια πως δεν έχω καμία απολύτως εξωτερική επιβεβαίωση της παραπάνω θέσης, αλλά η επαναλαμβανόμενη αναφορά στα ναρκωτικά στο έργο του και κυρίως η ποιότητα και η γνησιότητα των ‘παραισθησιογόνων’ μεταφορών που απαντώνται στα ποιήματα του, με υποχρεώνουν να θεωρήσω πως τα ναρκωτικά έπαιζαν στην ποίηση – και προφανώς, κατά συνέπεια, και στη ζωή του – καθοριστικότερο ρόλο από αυτόν μιας απλής όσο και ιδιόρρυθμης συμβολιστικής. Τέλος, ο Θωμάς Γκόρπας δεν θα διστάσει, για πρώτη φορά, να χρησιμοποιήσει σε ‘λόγια’ ποίηση την ανθρωπογεωγραφία, και το συνεπαγόμενο της λεξιλόγιο, του ρεμπέτικου τραγουδιού.

Σε γενικές γραμμές τα χαρακτηριστικά που κυριαρχούν από άποψη ‘τεχνική’ στην μεταπολεμική ποίηση είναι η από τον Σεφέρη διαμορφωμένη «λόγια δημοτική» γλώσσα, η «οξυμένη αδιαλλαξία απέναντι στις διάφορες μορφές του ‘υψηλού φθόγγου’» σύμφωνα με την επιτυχημένη διατύπωση της Σόνια Ιλίνσκαγια, η επιμονή – αν όχι κι εμμονή – στον πεζό τόνο, η καθημερινή, τετριμμένη εικόνα (χαρακτηριστικό το οποίο σε ποιητές με μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό επιρροής από την ποίηση του Γιάννη Ρίτσου, είναι σαφώς εντονότερο, όπως στην περίπτωση του Τάσου Λειβαδίτη, του Γιώργου Σαραντή, του Κλείτου Κύρου, του Βύρωνα Λεοντάρη, του Τίτου Πατρίκιου ή του Κώστα Κουλουφάκου), και η οποία συχνά φροντίζει να παραχωρεί τη θέση της ή να μεταβάλλεται σε μια παράλογη ή εφιαλτική εικόνα (Λειβαδίτης, Σαχτούρης, Αναγνωστάκης, Σινόπουλος, Μέσκος, Δάλλας). Μια παράλογη εικονοπλασία θα επεξεργαστούνε με τη σειρά τους συστηματικά οι ‘υπερρεαλίζοντες’ μεταπολεμικοί ποιητές όπως ο Δ. Π. Παπαδίτσας, ο Έκτωρ Κακναβάτος και ο Νάνος Βαλαωρίτης. Οι δύο τελευταίοι αυτοί ποιητές στα ώριμα έργα τους θα είναι και οι πρώτοι που θα ‘φλερτάρουν’ ιδιόρρυθμα με τον παραδοσιακό – ή καλύτερα δημοτικό, δεκαπεντασύλλαβο – στίχο, ενώ θα αποτολμήσουν παράλληλα και μια πρώτη δειλή αποδέσμευση από τον σεφερικό «τύπο» μέσω της ανανέωσης του ποιητικού λεξιλογίου με δάνειες λέξεις από αρχαιότερα στρώματα της ελληνικής ή μιας τοπικής-διαλεκτικής καθομιλουμένης ή κάποτε και μιας επιστημονικής ορολογίας (Κακναβάτος). Ιδιαίτερες εντελώς περιπτώσεις αποτελούν τέσσερις ποιητές οι οποίοι δεν θα διστάσουν να θραύσουν εντελώς το ‘καθιερωμένο’ ποιητικό εκφράζεσθαι της εποχής τους καταλήγοντας σε σημαντικότατα από άποψη ποιητικής καινοτομίας αποτελέσματα. Αναφέρομαι στον Ε. Χ. Γονατά, στον Νίκο Καρούζο[3], στην Ελένη Βακαλό και στην Μαντώ Αραβαντινού. Ιδίως η Αραβαντινού θα επιτύχει ένα απολύτως ιδιοφυώς επιτυχημένο ιδιόλεκτο, την επινόηση, μέσω των Γραφών της, μιας ολοκληρωτικά νέας γραφής, που θα μπορούσε να της χαρίσει τις δάφνες της δημιουργίας της πρώτης – και μοναδικής, κατά τη γνώμη μου – γνήσια ελληνικής υπερρεαλιστικής γραφής. Ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι, τέλος, η εντυπωσιακή επιρροή της ποιητικής του Κ. Π. Καβάφη στην διαμόρφωση της ποιητικής των μεταπολεμικών ποιητών. Κι ενώ οι αστοί ποιητές θα αφομοιώσουν τον Καβάφη ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του ’40, χάρη στο παράδειγμα, τόσο το ποιητικό όσο και το δοκιμιακό, του Σεφέρη, η αριστερά θα περιμένει μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’50 για την αφομοίωση του ποιητικού παραδείγματος του Αλεξανδρινού. Το 1958 ο Στρατής Τσίρκας θα δημοσιεύσει την υποδειγματική μελέτη του Ο Καβάφης και η εποχή του, η οποία θα αλλάξει άρδην τον τρόπο πρόσληψης της καβαφικής ποίησης, ενώ ένα χρόνο αργότερα ο Άρης Αλεξάνδρου με την συλλογή Ευθύτης Οδών, ουσιαστικά θα εφαρμόσει και πρακτικά πλέον τα διδάγματα της νέας αυτής ανάγνωσης. Δεν μπορώ να γνωρίζω με βεβαιότητα αν ο Αλεξάνδρου είχε υπόψη του την μελέτη του Τσίρκα, το ζήτημα όμως είναι πως καταλήγει να διαβάζει τον Καβάφη με τον τρόπο ακριβώς του Τσίρκα και αυτό είναι πασιφανές μέσα από την προσωπική αναδημιουργία της ψευτο-καβαφικής γλώσσας της Ευθύτητας Οδών. Το επιτυχημένο αυτό ποιητικό τέχνασμα, λόγω της κρυπτικότητας που δημιουργεί η χρήση μιας εξεζητημένα μυθολογικής ή χριστιανικά μυθολογικής θεματολογίας για την επίκληση ζωτικών και εντελώς επίκαιρων θεμάτων και προβληματικών, στο οποίο ο Αλεξάνδρου θα οδηγηθεί από καθαρά πρακτικούς, εκπορευόμενους από την βιογραφία του λόγους, θα σταθεί ένα πολύτιμο «προηγούμενο», το οποίο και θα αξιοποιηθεί συστηματικά από τους συγκαιρινούς του όταν η αναγκαιότητα για κρυπτικότητα θα επανέλθει δραματικά στο κοινωνικό και καλλιτεχνικό προσκήνιο κατά τη διάρκεια της δικτατορίας. Έτσι, θα το ξαναβρούμε ξανά στους πιο ανόμοιους μεταξύ τους ποιητές, όπως ο Κακναβάτος, ο Δάλλας αλλά και ο Ρίτσος (χαρακτηριστικές ως προς αυτό είναι οι δύο τελευταίες από τις τρεις σειρές των Επαναλήψεων του τελευταίου, που γράφονται εν μέσω της Επταετίας).

Η ιδέα για το αφιέρωμα αυτό οφείλεται σε μία ανθολόγηση προς ανάρτηση από τις Πέτρες (1972) του Τάκη Σινόπουλου που μου έστειλε πριν το καλοκαίρι ο Μιχάλης Παπαντωνόπουλος. Τότε αναλογίστηκα πως θα είχε ενδεχομένως κάποιο ενδιαφέρον να παρουσιαστούν εν είδει αφιερώματος και – αναγκαστικά – ανθολογημένες οι σημαντικότερες, ως προς την ιστορική επίδραση που ασκήσαν στις περαιτέρω εξελίξεις της νεοελληνικής ποίησης, ποιητικές συλλογές της περιόδου 1952 – 1974. Τους λόγους για τους οποίους επέλεξα την παραπάνω περίοδο τους υπαινίχθηκα παραπάνω. Τα δύο χρονολογικά όρια είναι νομίζω, επίσης, προφανή. Όσο πάλι για την επιλογή των συλλογών αυτή εμπίπτει σε δύο προβλήματα: πρώτον είναι κατ’ ανάγκη υποκειμενική (μολονότι ευελπιστώ, έστω και υπ’ αυτήν την συνθήκη, να εκφράσει έως ένα βαθμό όσους ασχολούνται με την ποίηση αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα αναγνωρίζοντας κατά κάποιον τρόπο στις συλλογές αυτές τις εξελίξεις της μεταπολιτευτικής ποίησης), και δεύτερον εμπίπτει στους περιορισμούς και τα στενά όρια της προσωπικής μου βιβλιοθήκης, καθόσον ήθελα να επιλέξω ποιήματα από συλλογές που είχα διαβάσει ολόκληρες και που δεν είχα εντοπίσει σε ανθολογίες[4]. Οι συλλογές που επιλέχθηκαν, με την εξαίρεση της συλλογής Πέτρες του Σινόπουλου την επιμέλεια της οποίας έχει ο Μιχάλης Παπαντωνόπουλος και η οποία, τιμής ένεκεν, θα παρουσιαστεί πρώτη, θα παρουσιαστούν αυστηρά χρονολογικά. Η μόνη συλλογή που υπερβαίνει κάπως τα χρονολογικά όρια που τέθηκαν και η οποία θα τερματίσει και το αφιέρωμα είναι, η μόνη δεύτερη επίσης του ιδίου ποιητή, το Νυχτολόγιο (1978) του Σινόπουλου. Η επιλογή της εν λόγω συλλογής ως κατακλείδας του αφιερώματος στηρίχθηκε στη λογική πως με τη βαθιά υπαρξιακή κούραση και το αδιέξοδο που εκφράζει, κατορθώνει να δώσει, με τρόπο συγκινητικό και ένταση δραματική, σχήμα όχι μόνο στο επικείμενο καλλιτεχνικό αδιέξοδο και το συνακόλουθο δημιουργικό τέλος μιας ολόκληρης γενιάς, αλλά και στις αντιδράσεις ενώπιον του επικείμενου βιολογικού της τέλους.

Ζ. Δ. Αϊναλής

---

[1] Άλλωστε η μόνη ίσως ‘πολιτική’ – με την τρέχουσα έννοια του όρου, δηλαδή προπαγανδιστική – τέχνη που γνωρίζω, είναι η προπαγανδιστική τέχνη του τύπου του ναζιστικού ή του σοβιετικού ρεαλισμού. Εντούτοις υπό μία αυστηρά αριστοτελική έννοια, ολόκληρη η τέχνη είναι κατά συνθήκην – συνθήκη κληρονομημένη από το μαγικοθρησκευτικό παρελθόν της – πολιτική. Και είναι πολιτική ακριβώς υπό την έννοια πως πρόκειται – κατά συνθήκην – για πράξη επικοινωνίας που προϋποθέτει ένα πομπό καθώς και έναν τουλάχιστον δέκτη. Ανεξάρτητα όμως απ’ αυτό, η τέχνη δεν μπορεί παρά να είναι πολιτική έστω και κατά προαίρεσιν ή κατ’ ανάγκην: η δημοσίευση μιας ερωτικής ποιητικής συλλογής όπως Το Μονόγραμμα (1971) εν μέσω μιας στρατιωτική δικτατορίας είναι κατ’ ανάγκην πράξη πολιτική. Δεν αξιολογώ το ποίημα εδώ. Δεν κρίνω το δημιουργό. Σχολιάζω απλά το γεγονός πως καλώς ή κακώς η δημοσίευση του πρόκειται για πράξη πολιτική.

[2] Η σύγκριση εδώ ανάμεσα στους δύο ποιητές γίνεται με γνώμονα το ποιητικό τους έργο της δεκαετίας του ’50.

[3] Η σχέση του Καρούζου με τον Ελύτη μοιάζει περισσότερο αμφίδρομη και όχι τόσο ως κάθετη επιρροή από τον παλαιότερο προς τον νεώτερο ποιητή. Η ίδια αμφίδρομη σχέση υπάρχει άλλωστε και ανάμεσα στον ώριμο Λειβαδίτη και τον όψιμο Ρίτσο, όπου η σχέση επιρροής μοιάζει να έχει αντιστραφεί με τον νεώτερο ποιητή να επηρεάζει καταφανώς τον παλαιότερο.

[4] Ένας επιπρόσθετος – όσο και απροσδόκητος – περιορισμός οφείλεται στο ‘νεαρόν’ της ηλικίας… διότι όσο κι αν ακούγεται απίθανο, στάθηκε αδύνατον να εντοπίσω συλλογές ποιητών που με ενδιέφεραν (όπως του Θανάση Κωσταβάρα ή του Ματθαίου Μουντέ) προγενέστερες του 1980 – 1982… ευελπιστώ τουλάχιστον στην, όσο το δυνατόν ταχύτερα, κυκλοφορία συγκεντρωτικών εκδόσεων των ποιημάτων τους.

***

Τάκης Σινόπουλος

ΠETPEΣ

(1972)

Το ταξίδι

Στα σπλάχνα μου υπάρχει τώρα ένας μύλος, αλέθει το σκοτάδι της ηλικίας μου και δε σου λέω για τις φωνές που περπατάνε στο μυαλό, μήτε για κείνο το ποτάμι που περάσαμε προχτές και τα νερά του πλημμυρίζοντας από παντού τη μνήμη – εσύ,

κοιμόσουν και κυλήσανε χιλιάδες χρόνια που σε κράταγα κι ήμουν φτωχός και παγωμένος και κουράστηκε, ξεράθηκε το χέρι μου –

ή ξαφνικά ένα τίναγμα στο κατακάθι της ψυχής,

τι γύρευα, τι κράταγα από σένα;

Πάνω από τις εποχές

H νύχτα είχε σκεπάσει κιόλας το μισό από μένα κι έλεγα θ' ανακαλύψω πέτρες και πηγές, άλλα κοιτάσματα να πλουτίσεις το γέλοιο σου – γελούσες

κι άκουγα τα χρόνια μου φαγωμένα στους άμμους.

O καιρός σκοτείνιαζε, δεν ήμουν μονάχος. Πάνω από τις εποχές ερχόταν εκείνη η αθέατη λάμψη, μ' ανέβαζε ψηλά, σε βουερά διαστήματα.

Kάτω σπασμένη η ζυγαριά

κι η σάλπιγγα στο μισοφώτιστο σύνορο.

Τ’ αγρίμια

Yπάρχει πάντα ένα βαθύ νερό μες στη σιωπή σου κι έρχονται κρυφά τ' αγρίμια για να ξεδιψάσουνε και να πλυθούνε.

Yπάρχει απόψε μια χαραματιά.

Kι αν τύχει και γυρίσεις άξαφνα, πέφτει μακριά μια ντουφεκιά και σου φωτίζει όλο το πρόσωπο.

Aκούγεται η φωνή του κυνηγού.

T' αγρίμια από τη νύχτα φεύγουν.

Η φυλακή

H νύχτα απέξω είχε φιμώσει κάθε θόρυβο, κι όπως καθόμουν, το σκοτάδι, το παλιό παράθυρο που εδώθε-εκείθε τρίζανε τα ξύλα του.

Kάπου μακρυά χτιζότανε μια φυλακή, χιλιάδες σίδερα και σίδερα, στην είσοδο ο Tροχός, πιο κάτω η θάλασσα σαν άγνωστη γραφή.

Ήμουν ολότελα έρημος. Πίσω απ' τον τοίχο βήματα και συναντήσεις και σπαραχτικές φωνές. Ύστερα ερχότανε η σιωπή, πονούσα απ' την παράξενη αίσθηση.

Συλλογιζόμουν ένα ποίημα που

θα κατεδάφιζε τη φυλακή, με μιας όλο το χρόνο.

Αν

Aπ' το πρωί ο άνεμος ξεκάρφωσε τον ουρανό.

Aπ' το πρωί ο ήλιος κάπνιζε

ανάμεσα στα ερείπια.

Aν το πρόσωπό σου, το πρόσωπο ασπίδα, και το σύννεφο εκείνο κι ο τόπο τοπίο, και τα μάτια σου στρέφοντας ξαφνικά δεν είχαν σκοτώσει την εικόνα που κοίταζαν λίγο πιο πριν.

Aν το χέρι σου ήταν.

Aν τα μάτια σου.

Aν το χέρι σου.

Aν η λέξη που πήγες να πεις.

Λοιπόν όλη τη μέρα ο άνεμος.

Όλη τη νύχτα οι στάχτες της φωτιάς σου.

Απολογισμός

Tι μας περίσσεψε απ' το σκηνικό; Tο κάθισμα και τ' άλλο κάθισμα, η απότομη στροφή του αέρα.

Ή, ας πούμε, ο μακαρίτης ήλιος με τα τζάμια του και τα πουλιά του.

Πώς προχωρούμε και συγκατανεύουμε, ναι, θα συναντηθούμε κάποτε, θα σε θυμάμαι.

Ό,τι μετακινείται, ό,τι περνάει δίχως ν' ακούγετα, μόλις ακούγεται μέσα στις λέξεις.

Mεταστροφές, επαναλήψεις, χάσματα, η παραίτηση, προπάντων η παραίτηση.

Eκείνο που έφυγε δίχως να φύγει, ο τοίχος ανασαίνει, η πέτρα έχει σκιά, τ' αγκάθι έχει φεγγάρι,

ο φτωχός θησαυρός απροστάτευτος απ' τα δόντια του δάσους,

η μικρή ξεχασμένη κοιλάδα στη σκάφη της σιωπής, με μια στάλα μαύρο νερό.

Tι νομίζεις λοιπόν πως μας έχει απομείνει;

Ήττα

Kάτι μάθαμε από το μύθο της νύχτας που πάλευε να ζήσει πότε με την παγωνιά και πότε με την έπαρση της άλλης νύχτας.

Έτσι άνοιγε την πόρτα η πείνα, ο πυρετός. Kι έλαμπε το κορμί σου, σκοτεινότερο το πρόσωπο.

Γυρεύαμε το θαύμα κι ήτανε η απόγνωση.

O αγώνας άρχιζε άλλη μια φορά – ο αγώνας είχε σίγουρα χαθεί.

Τα πουλιά

Eίχε δεν είχε η μέρα – η νύχτα μάς σακάτεψε, σπαράξαμε στα νύχια της. Mα εσύ, πες μου πού πήγαινες,

μετρώντας ήσυχα τα λάφυρα; τι λάφυρα καρπώθηκες μέσα από τόσες τύψεις;

O τόπος καίει ακέφαλος. Άλλα πουλιά παράξενα πέφτουνε χαμηλά, γυρεύουνε μια στέγη εδώθε από τη θάλασσα.

Tι να τους δώκω; όλα παραίσθηση και τίποτα. Λοιπόν δεν ήταν αίνιγμα τα λόγια σου,

μήτε και τούτο τ' όνειρο που σβήνει απότομα,

χάνεται μέσα στη σκοτεινιά του.

Περί προσώπου

Tι σκέφτεσαι;

Tι σκάβεις συνέχεια το πρόσωπό σου στον καθρέφτη;

όπως η μέρα φεύγει ή κάποτε

στη μνήμη ακούς τον ήχο των παρωχημένων.

Tόσα χρόνια περπατάς, ονειρεύεσαι στο ίδιο κορμί.

Στο ίδιο σκοτάδι τη νύχτα χωνεύεις. Mα απόψε,

τα σημάδια που ψάχνεις και βρίσκεις,

απ' το πρόσωπο πέφτει ο ασβέστης

και το πρόσωπο τρίζει.

Επιμέλεια Μιχάλης Παπαντωνόπουλος

***

Σε συνεργασία με την Επιθεώρηση Ποιητικής Τέχνης – Ποιείν :

http://www.poiein.gr/archives/2742/index.html

Rectification : Τρία Ποιήματα όπως θα έπρεπε να έχουν εκδοθεί…

Ζ. Δ. Αϊναλής

ΤΡΙΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ

Μνήμη Μήτσου Αλεξανδρόπουλου

Κι όμως κι αυτοί ξεκίνησαν κάποτε με τη χαριτωμένη αφέλεια

και την κρυφή ματαιοδοξία ν’ αναμορφώσουν τον κόσμο. Ξεκίνησαν

όλοι μαζί, καθένας χώρια, και τόδαν και τόβλεπαν: καθένας

για ένα δικό του λόγο, μια ξεχωριστή φιλοδοξία, στεγασμένη

κάτω από μια μεγάλη ιδέα, έναν κοινό σκοπό, - διάφανη στέγη

που κάτω της διακρίνονταν καλύτερα του καθενός το κομμάτιασμα,

η δυστυχία κ’ η μικροπρέπεια όλων. Πώς νάβαζες, φίλε μου, τάξη

σ’ αυτό το χάος; Πώς να σταθείς κοντά τους; Τώρα καταλαβαίνω.

Γιάννης Ρίτσος,

Φιλοκτήτης, 1965

Οδυσσέας

Την φυλακή που είχα μες το μυαλό μου

την εξαγόρασα φτηνά

για ένα πακέτο τσιγάρα

από 'να περίπτερο με γυμνές στην Ομόνοια

τώρα περπατώ περίπου σαν ένας άνθρωπος ελεύθερος

ανεμίζοντας ειν' αλήθεια κάπως περισσότερο του χρηστού

την ομπρέλα μου

ξάφνου φυσά ένας άνεμος σιρόκος

σηκώνομαι ολόκληρος

και περπατώ πάνω στις στέγες της πολιτείας

σάπιες απ' τις βροχές και το άζωτο

και κάτω στο συλημένο πάτο

της γιγαντιαίας αχερουσίας ληκύθου

αναμοχλεύοντας τα κατακάθια από προγονικές οινοποσίες

σπέρματα χυμένα λάδια φονικά γόπες λιωμένες σάρκες

και οστά των νεκρών

αρχαίοι βασιλείς ήρωες ευκλεείς

μόνο τη μάνα μου δε περίμενα να δω

τι σκατά γυρεύει εδώ

κάτι πήρε να λέει

η προκομμένη η νύφη της σ' ένα μπορντέλο στη Βεγγάζη

μετά ήβγε ο ποντικός της έφαγε τη γλώσσα

ότι κατάλαβε πως δεν ανήκα ακόμα κει

εποχικός

δουλειές του ποδαριού

οδοκαθαριστής συμβασιούχος

εμένα ψύλλοι στ' αυτιά μου μια φορά

κι εκατοντάδες να ξεσκίζουνε μικρές καρφίτσες την καρδιά μου

πάρα ταύτα πρόσεχα πολύ μη σκίσω την περιβολή μου καινούργια

από ασβέστη λευκή

κι από κάτου αναφανεί η αγιογραφία γυμνή

αμόλευτη

συντριπτική

η εικόνα

η πραγματική

Πηνελόπη

Το πρόσωπο του ανθρώπου έτσι που το κατάντησαν γέμισε ρήγματα

κάθε πρωί που ξυπνάς μόλις πλυθείς προτού σκουπιστείς

έτσι βρεμένος

τα μετράς στον καθρέφτη

υπόμνηση ματαιωμένων υποσχέσεων ευτυχίας

μια μέρα πήρα με τα δάχτυλα να ψηλαφώ

τα χείλια του μεγαλύτερου απ' αυτά

ανοίγαν ερεθισμένο αιδοίο

με φρίκη κοίταξα την άβυσσο που ξανοίγοταν κάτω

ως που φτάνει το μάτι σκοτάδι

έβαλα πιο μέσα τα δάχτυλα και

ξάφνου βούλιαζα

τόσο ανέλπιστα

βούλιαζα

σε μια υγρή ανυπαρξία

και να μην έχεις πουθενά ένα φως να πιαστείς

ίλιγγος

ευχήθηκα τότε τον πάτο σα λύτρωση γεμάτη αίμα

δεν πρόλαβα

στην τελευταία περιστροφή το πελώριο δίχτυ της αράχνης

να μου θυμίζει

τη μοίρα μου

Τηλέμαχος

Τις παλάμες μου κόψανε λάφυρα στον άλλο πόλεμο λαθροκυνηγοί

ό,τι περίσσεψε το χώρεσαν σε σκουριασμένους χαλκάδες

γι αυτό και τώρα βλέπεις να κρατώ με τα δόντια το καλαμάρι

με τη γλώσσα να βάφω

τη σελίδα κατάστικτη

σταγόνες το αίμα μου

τα χειλ' υπολείμματα σάρκες σκισμένες

ούλα σμάλτα σπασμένα δόντια

κλάματα σάλια

και δε μιλώ για τον εαυτό μου

όμως τη μάνα μου τσούλα τη σιχάθηκα

να μπάζει απ' το παράθυρο κατά δεκάδες τους πειρασμούς

πρόστυχη

να τους καυλώνει

κι έπειτα σύξυλους στα κρύα του λουτρού

απολαμβάνοντας τη μοναρχική κυριαρχία της στα τόσα σερνικά

κι ας τη μαστίγωνε φρικτά η λαίλαπα της σάρκας

κάθε που ξύπναγε τυλιγμένη της αυγής την ικμάδα

νικημένη απ' τα φαντάσματα της νύχτας

κι όμως

δε μιλώ για τον εαυτό μου

γι αυτό και συλλογίζουμαι τόσο πολύ τούτες τις μέρες και τον Νεοπτόλεμο

και τόσους άλλους

καμένη γενιά

γενιά μου

Αθήνα,

Νοέμβρης 2005

Τα Τρία Ποιήματα έχουν περίπου εκδοθεί στη συλλογή Ηλεκτρογραφία (2006).